Maculadegeneratie: wat kun je met leefstijl bereiken?

Kernboodschappen van dit artikel

(10 minuten leestijd)

1. Aandoening. Leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) is een oogaandoening die het scherpe, centrale zicht aantast en die niet genezen, maar wel afgeremd kan worden.

2. Risico’s. De belangrijkste risicofactoren zijn leeftijd en erfelijkheid, maar een ongezonde leefstijl kan het risico op LMD twee tot vijf keer verhogen.

3. Leefstijl. Roken, alcoholconsumptie, gebrek aan beweging en ongezonde voeding zijn belangrijke leefstijlfactoren die het risico op het krijgen en verergeren van LMD aanzienlijk vergroten.

4. Voeding. Een mediterraan dieet, rijk aan groente, fruit en vis, kan de kans op LMD halveren en de progressie met ruim 40 procent vertragen.

5. Supplementen. Specifieke voedingssupplementen (AREDS2) kunnen de voortgang van LMD met ongeveer een kwart vertragen.

6. Impact. Door leefstijlveranderingen te combineren, kan het risico op het ontwikkelen van LMD met 50 procent of meer worden verlaagd en de progressie van de ziekte aanzienlijk worden vertraagd.

1. Wat is leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD)?

Leeftijdsgebonden maculadegeneratie is een aandoening van het centrale deel van het netvlies, de macula lutea (gele vlek). Dit kleine gebied is verantwoordelijk voor het scherpe zien. Bij LMD sterven de lichtgevoelige cellen (kegeltjes en staafjes) in de macula langzaam af. Hierdoor wordt het zicht in het midden van het blikveld waziger of verschijnt er een vervormde of donkere vlek. Leeftijdsgebonden maculadegeneratie begint meestal na het 55e levensjaar (Thuisarts.nl).

Er zijn verschillende vormen van LMD:

• Voorstadium van LMD: Dit is de meest voorkomende vorm. Er ontstaan ophopingen van afvalstoffen (drusen) onder het netvlies en er kunnen pigment afwijkingen ontstaan. Het gezichtsvermogen hoeft niet aangetast te zijn en daarom kan deze vorm ongemerkt optreden.

• Droog eindstadium LMD: Hierbij sterven de netvliescellen langzaam af. Het zicht gaat geleidelijk achteruit en er treedt vooral een visuele handicap op als het centrum aangetast raakt.

• Natte LMD: Deze vorm komt is verantwoordelijk voor ongeveer 90 procent van de ernstige visuele beperkingen veroorzaakt door LMD. Bij natte LMD groeien er nieuwe, abnormale bloedvaatjes in de macula. Deze vaatjes kunnen lekken (vocht en bloed), wat leidt tot snelle en ernstige schade aan de macula en een plotselinge verslechtering van het zicht. Natte LMD wordt behandeld met regelmatige injecties met een stofje dat de bloedvatgroei remt, maar desondanks kan er op den duur verslechtering van de gezichtsscherpte optreden.

2. Hoe vaak komt LMD voor in Nederland?

LMD is een belangrijke oorzaak van blijvende achteruitgang van het gezichtsvermogen bij mensen boven de 50 jaar in de westerse wereld. In Nederland hebben naar schatting ongeveer 154.000 mensen LMD. Dit komt neer op 0,9 procent van de Nederlandse bevolking, ofwel 9 per 1.000 mensen (Vzinfo.nl). Boven de 85 jaar heeft 1 op de 7 een nat of droog eindstadium van LMD.

Omdat niet iedereen met LMD naar de huisarts gaat en voorstadia vaak weinig klachten geven, ligt het werkelijke aantal mensen met (een voorstadium van) LMD waarschijnlijk hoger. De Nederlands Oogonderzoek Stichting schat dat circa 300.000 Nederlanders (55+) tekenen van LMD vertonen (Nederlands Oogonderzoek Stichting).

3. Oorzaken van LMD

LMD is een complexe aandoening met meerdere oorzaken. De belangrijkste risicofactoren zijn:

• Leeftijd: Het risico neemt sterk toe na het 55e levensjaar. De aandoening komt vaker voor naarmate de leeftijd stijgt. Bij mensen tussen 50 en 60 jaar is het zeldzaam (0,1 procent), maar boven de 85 jaar komt het veel vaker voor (13 procent) (Oogfonds).

• Erfelijkheid: Genetische aanleg speelt een belangrijke rol. Mensen met familieleden met LMD hebben een hoger risico. Verschillende genen zijn geassocieerd met een verhoogd risico. 89 procent van de mensen met vergevorderde LMD heeft een verhoogd genetisch risico (Colijn, 2021).

• Leefstijlfactoren: Roken, alcoholconsumptie, gebrek aan beweging, ongezonde voeding en overgewicht worden gezien als belangrijke risicofactoren. Een ongezonde leefstijl verhoogt het risico op LMD met een factor 2 tot 5 keer (Colijn, 2021).

• Andere factoren: Hart- en vaatziekten en hoge bloeddruk worden ook in verband gebracht met LMD, alhoewel het bewijs minder sterk is (Wang, 2022).

De factoren erfelijkheid en leefstijl tellen op. Als iemand een hoog genetisch risico en een ongezonde leefstijl heeft, dan loopt iemand 35 keer meer risico op LMD dan iemand die gezond leeft en een gunstige genetische aanleg heeft (Colijn, 2021).

4. Beperkingen van medicamenteuze behandelingen

Voor alle stadia van LMD worden anti-oxidanten met luteine en visolie geadviseerd. Dit kan de voortgang van LMD met een kwart terugdringen (Chew, 2022).

Voor natte LMD zijn er behandelingen beschikbaar, injecties in het oog met medicijnen die de groei van abnormale bloedvaten remmen (anti-VEGF therapie). Deze injecties kunnen de achteruitgang van het zicht stoppen en soms zelfs verbeteren. Echter ze genezen de ziekte niet (de onderliggende oorzaak wordt niet weggenomen) en niet iedereen reageert goed op de behandeling. De behandeling is slechts gericht op bloedvat groei en lekkage, het voorkomt niet progressie met verlies van netvliescellen.

5. Leefstijl en maculadegeneratie

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat verschillende leefstijlfactoren invloed kunnen hebben op leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD). Voor elke factor kijken we naar twee aspecten:

• Preventie van LMD: Hoe kan deze leefstijlfactor bijdragen aan het voorkomen van LMD? Dit is relevant voor mensen zonder LMD, maar ook voor patiënten bij wie LMD in één oog is vastgesteld. Aanpassingen in leefstijl kunnen mogelijk helpen het risico op ontwikkeling in het andere (nog gezonde) oog te verminderen.

• Vertraging van progressie: Hoe kan deze leefstijlfactor invloed hebben op het verloop van LMD? Dit is specifiek relevant voor patiënten bij wie al LMD is vastgesteld, om verdere achteruitgang van het zicht te beperken.

Hieronder de samenvatting van de meest recente wetenschappelijke inzichten over de relatie van roken, alcoholconsumptie, beweging, voeding en overgewicht met LMD:

5.1. Roken

Preventie LMD: Rokers hebben een 2 tot 3 keer hoger risico op het ontwikkelen van een eindstadium LMD (Wang, 2022). Het risico neemt toe met het aantal jaren dat iemand rookt en het aantal sigaretten per dag. Rokers ontwikkelen het eindstadium 5,5 jaar eerder dan niet rokers (Detaram, 2019).

Progressie LMD: Als iemand eenmaal een eindstadium LMD heeft is het belangrijk om te voorkomen dat deze zich verder ontwikkelt. Rokers met natte LMD blijken meer vocht in het netvlies te hebben dan niet rokers, hetgeen de behandeling bemoeilijkt (Detaram, 2019). Stoppen met roken is daarom belangrijk.

5.2 Alcoholconsumptie

Preventie LMD. Alcoholconsumptie vergroot de kans op het vroege stadium van LMD met circa 20 procent (Zhang, 2022). Er zijn weinig studies die naar een eindstadium gekeken hebben.

Progressie LMD. Het advies is om matig te zijn met alcohol (FMS).

5.3 Beweging

Preventie LMD. Gebrek aan beweging verhoogt de kans op het ontwikkelen van LMD met 8 tot 19 procent (McGuinness, 2017, Mauschitz, 2022 Hierbij moet worden opgemerkt dat beweging uitgevraagd werd door vragenlijsten, die niet altijd heel betrouwbaar zijn.

Progressie LMD. Belangrijk is dat mensen die veel bewegen een veel kleinere kans (41 procent lager) hebben op het ontwikkelen van vergevorderde LMD (McGuinness, 2017). Ondanks het gebrek aan overtuigend bewijs is het advies om regelmatig te bewegen, bijvoorbeeld een uur wandelen per dag (FMS).

5.4 Voeding

Preventie LMD. Er zijn een aantal manieren waarmee (ongezonde) voeding de kans op LMD vergroot:

• Een voedingspatroon dat weinig of geen groente, fruit en vis bevat verhoogt de kans op LMD tenminste 2 keer (Colijn, 2021, De Koning-Backus, 2019). Het voedingsadvies in de medische richtlijn voor LMD is 250 tot 400 gram per dag groenten, 2 tot 3 stuks fruit per dag en 1 tot 2 keer per week (vette) vis (zoals zalm, makreel, haring, sardines en ansjovis) (FMS).

• Een voedingspatroon met veel suiker en verzadigde vetten zoals frisdrank, kant-en-klaarmaaltijden, chips, koekjes, diepvriespizza’s, energiedrankjes, fastfood, snoep, boter, taarten en gebak verhoogt de kans op LMD met 28 procent (Hu, 2024). Deze producten kunnen beter vermeden worden.

Progressie LMD

• Een mediterraan eetpatroon heeft een remmend effect op de progressie van LMD. Het verlaagt de kans daarop met meer dan 40 procent (Merle, 2019). Het mediterrane dieet is een voedingspatroon gebaseerd op traditionele eetgewoonten uit landen rond de Middellandse Zee. Het kenmerkt zich door een hoge inname van groenten, fruit, volkoren producten, peulvruchten, noten, olijfolie en vis, een matige consumptie van zuivel en gevogelte, en een beperkte inname van rood vlees en suikerrijke producten.

• Het gebruik van antioxidanten (multivitaminen en mineralen) als voedingssupplement heeft een remmend effect op de progressie van LMD. Dit zogenaamde ‘AREDS2’- supplement vertraagt progressie met 25 procent. In de eerste versie van dit supplement zaten vitamine C, vitamine E, bètacaroteen, zink en koper. Omdat bètacaroteen de kans op longkanker verhoogt bij mensen die roken, is er een tweede studie verricht waarbij bètacaroteen is vervangen door luteïne en zeaxanthine (twee natuurlijke pigmenten die in de macula voorkomen).

• Een beschermend effect van omega-3 als voedingssupplement is in veel studies niet aangetoond. Dit is opvallend want vette vis (rijk aan omega-3) is als voedingsgroep het meest beschermend van alle voedingsgroepen (De Koning-Backus, 2019). Een studie die niet alleen het supplement gegeven heeft maar die ook getest heeft of de omega-3 ook daadwerkelijk in het bloed van de studie participanten zat vond een 2 tot 3 keer beschermend effect voor omega-3 (Merle, 2014).

5.5 Overgewicht

Overgewicht heeft op allerlei gezondheidsgebieden een nadelig effect, maar er is geen onomstotelijk bewijs dat dit een rol speelt bij LMD mits er goede voedingsmiddelen genuttigd worden. Als het Mediterraans dieet echter goed gevolgd wordt, is er meestal geen sprake van overgewicht. Het kan daarmee wel een risico indicator zijn.

6. Conclusie

Een ongezonde leefstijl verhoogt het risico op het krijgen van LMD 2 tot 5 keer, (Colijn, 2021). Mensen met een hoog genetisch risico én een ongezonde leefstijl lopen 35 keer meer risico op LMD dan mensen met een gunstige genetische aanleg die gezond leven. Daarnaast is er veel bewijs dat Leefstijl een belangrijke rol speelt bij de progressie naar late, ernstigere vormen van LMD.

Dit onderstreept de cruciale rol die leefstijl speelt bij zowel het voorkomen van LMD als het vertragen van de progressie. Wetenschappelijke inzichten wijzen op zes leefstijlveranderingen die kunnen bijdragen aan gezondere ogen:

1. Stoppen met roken: Rokers hebben een 2 tot 3 keer hoger risico op een eindstadium LMD

2. Matig alcoholgebruik: Overmatige alcoholconsumptie verhoogt het risico op vroege stadia van LMD met 20 procent.

3. Regelmatig bewegen: Lichaamsbeweging kan het risico op vergevorderde LMD met tot wel 41 procent verlagen. De Nederlandse beweegrichtlijn is minimaal 150 minuten per week matig tot intensief bewegen, tweemaal per week kracht- en balansoefeningen, en beperkt stilzitten.

4. Gezonde voeding: Een voedingspatroon rijk aan groente, fruit en vis verkleint de kans op LMD met ongeveer 50 procent, terwijl voeding met veel suiker en verzadigd vet het risico verhoogt. Een mediterraan dieet kan de progressie van bestaande LMD met 40 procent vertragen.

5. AREDS2-supplement: Dit speciale voedingssupplement kan de progressie van bestaande LMD met 28 procent vertragen.

6. Gezond gewicht behouden: Obesitas hangt vaak samen meteen ongezond voedingspatroon. De aanbeveling is te streven naar een BMI van onder de 25.

Het goede nieuws is dat door het combineren van deze leefstijlveranderingen, mensen hun risico op het ontwikkelen van LMD met 50 procent of meer kunnen verlagen en de progressie van bestaande LMD aanzienlijk kunnen vertragen.

Bespreek altijd met uw oogarts welke leefstijlaanpassingen en eventuele supplementen in uw specifieke situatie het meest geschikt zijn.

U staat er niet alleen voor! Voor contact met lotgenoten organiseert de Maculavereniging bijeenkomsten om ervaringen uit te wisselen en elkaar te steunen. Met elk lid wordt de vereniging sterker en kan daardoor de belangen van iedereen die maculadegeneratie heeft, nog beter behartigen.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Aangepast: 14 januari 2026