IBD in beeld: oorzaken, behandeling en de kracht van leefstijl

Kernboodschappen van dit artikel

(leestijd 27 minuten):

1. Hoe vaak komt IBD voor: Ongeveer 0,5 tot 1 procent van de bevolking in westerse landen heeft IBD, met toenemende aantallen wereldwijd, vooral in landen die een westerse leefstijl aannemen, met een piekleeftijd tussen 20 en 30 jaar.

2. Oorzaken: IBD ontstaat door een samenspel van genetische factoren, omgevingsfactoren, veranderingen in het darmmicrobioom en verstoorde moleculaire mechanismen in het immuunsysteem.

3. Omgevingsfactoren: Voeding (vooral ultra bewerkt voedsel), roken, antibioticagebruik en andere leefstijlfactoren beïnvloeden het risico op IBD en de ernst van opvlammingen.

4. Behandelingen: Huidige medische behandelingen richten zich op het remmen van ontstekingen via mesalazine, glucocorticoïden, immuunsysteem-onderdrukkende middelen, monoklonale antistoffen en Jak-kinaseremmers.

5. Voedingstherapieën: Diverse diëten zoals Exclusieve Enterale Voeding (EEN), Specifieke Koolhydraten Dieet (SCD), IBD-Anti-Inflammatoir Dieet (IBD-AID), Crohn’s Disease Exclusion Diet (CDED), Auto-immuunprotocol (AIP) en het Mediterrane dieet kunnen helpen bij het beheersen van IBD.

6. Low-FODMAP: Bij niet-inflammatoire symptomen kan het Low-FODMAP dieet helpen bij het verminderen van PDS-achtige klachten bij IBD-patiënten in remissie, door beperking van bepaalde fermenteerbare koolhydraten.

7. Ondervoeding: Veel IBD-patiënten kampen met ondervoeding door verminderde eetlust, malabsorptie, verhoogd verlies van voedingsstoffen, verhoogde metabole behoeften en dieetbeperkingen.

8. Lichaamsbeweging: Regelmatige, gematigde lichaamsbeweging verbetert de immuunfunctie, vermindert ontstekingen, verlicht symptomen, vermindert vermoeidheid en helpt bij gewichtsbeheer.

9. Stressmanagement: Stress kan IBD-opvlammingen triggeren; technieken zoals mindfulness, meditatie, yoga en voldoende slaap kunnen stressniveaus verlagen en ontstekingen verminderen.

10. Roken: Stoppen met roken is cruciaal voor mensen met de ziekte van Crohn, aangezien roken het risico op operaties en ziekteprogressie verhoogt, hoewel de relatie met colitis ulcerosa minder duidelijk is.

1. Introductie

De toenemende prevalentie van IBD, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa, wereldwijd benadrukt de noodzaak van voortdurend onderzoek naar de onderliggende mechanismen en effectieve behandelingsstrategieën. In dit artikel duiken we dieper in de wereld van IBD, waarbij we de oorzaken, symptomen en behandelingsopties onderzoeken en bespreken we de cruciale rol van levensstijlveranderingen en voedingstherapieën, die steeds meer erkend worden als essentieel onderdeel van de behandeling van deze complexe aandoening.

2. Wat is IBD:

Inflammatoire darmziekte (IBD – naar de Engelse afkorting Inflammatory Bowel Disease) is een verzamelnaam voor chronische aandoeningen die worden gekenmerkt door ontstekingen in het maagdarmkanaal. De twee belangrijkste vormen van IBD zijn de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. De ziekte van Crohn kan elk deel van het maagdarmkanaal aantasten, van de mond tot de anus, en dringt vaak door tot diepere lagen van de darmwand. Colitis ulcerosa daarentegen is beperkt tot de dikke darm en de endeldarm en tast voornamelijk de binnenste laag van het slijmvlies aan.

Bij IBD reageert het immuunsysteem op een verkeerde manier op de bacteriën in de darmen. Normaal gesproken helpt het immuunsysteem om een balans te bewaren tussen het bestrijden van schadelijke bacteriën en het met rust laten van nuttige bacteriën. Bij mensen met een aanleg voor IBD raakt dit evenwicht verstoord, waardoor het immuunsysteem té heftig reageert op onschuldige darmbacteriën en verstoringen van de darmwand . Dit leidt tot voortdurende ontstekingen in de darmen. Daarnaast maakt het lichaam extra veel ontstekingsstoffen aan, zoals TNF-α en interleukines. Deze stoffen trekken ontstekingscellen aan, die vervolgens het darmslijmvlies blijven irriteren en beschadigen. Hierdoor blijft de ontsteking in stand en kan het lichaam zichzelf moeilijk herstellen.

De symptomen van IBD zijn per persoon verschillend, maar omvatten meestal:

• Aanhoudende diarree.

• Buikpijn,

• Rectaal bloedverlies,

• Gewichtsverlies en

• Vermoeidheid.

Periodes van “opvlamming” en remissie wisselen zich vaak af en symptomen fluctueren. Zonder de juiste diagnose en behandeling kan IBD leiden tot ernstige complicaties zoals:

• Darmobstructie, met name bij de ziekte van Crohn, waar ontstekingen de darmen kunnen vernauwen.

• Ondervoeding als gevolg van een verminderde eetlust, slechte opname van voedingsstoffen of restrictieve eetgewoontes.

• Fistels (abnormale verbindingen tussen organen) en abcessen (plaatselijke infecties), komen vooral voor bij de ziekte van Crohn,

• Een verhoogd risico op darmkanker, vooral bij langdurige colitis ulcerosa.

• Ontstekingen in andere delen van het lichaam, zoals de lever, gewrichten, huid en ogen

Een diagnose van IBD wordt gesteld na het vaststellen van de medische voorgeschiedenis van de patiënt, lichamelijk onderzoek, bloed- en ontlastingstests en, belangrijker nog, het endoscopische (darmonderzoek) en histologische (weefsel onderzoek) beeld. Een vroege diagnose en een doeltreffende behandeling zijn essentieel om IBD onder controle te houden en complicaties te voorkomen. Voeding en leefstijl als onderdeel van de behandeling vanaf de eerste diagnose kan de kans op remissie verhogen en de ontwikkeling van complicaties verminderen (Garcia-Mateo et al., Chicco et al., Rozich et al.).

3. Is IBS (PDS) hetzelfde als IBD?

IBS (Irritable Bowel Syndrome) – ook wel bekend als Prikkelbaar Darm Syndroom (PDS) is een functionele aandoening van het maagdarmkanaal die wordt gekenmerkt door chronische buikklachten en veranderingen in de stoelgang, zoals diarree, obstipatie of een combinatie van beide. In tegenstelling tot IBD veroorzaakt IBS geen zichtbare ontstekingen of schade aan het darmweefsel.

Hoewel IBS en IBD verschillende aandoeningen zijn, kunnen ze op bepaalde manieren overlappen:

• Gedeelde symptomen: Beide aandoeningen kunnen buikpijn en veranderingen in de stoelgang veroorzaken. De onderliggende oorzaken zijn echter verschillend: bij IBD is er sprake van structurele schade en ontstekingen, terwijl dit bij IBS niet het geval is.

• Co-existentie: 30% van mensen met IBD, die in remissie zijn krijgen daarnaast de diagnose IBS. (Wieçek et al)

• Verkeerde diagnose: De vroege symptomen van IBD kunnen soms lijken op die van IBS, wat kan leiden tot een vertraging in de juiste diagnose. Onderzoeken zoals het meten van calprotectine of een coloscopie zijn essentieel om onderscheid te maken tussen de twee. v

• Impact van stress: Stress kan de symptomen van zowel IBS als IBD verergeren, maar speelt een grotere rol in het verergeren van de symptomen van IBS.

4. Hoe vaak IBD voorkomt

Ongeveer 0,5–1% van de mensen in West-Europa en Noord-Amerika heeft IBD en dit percentage neemt de laatste jaren toe. Ook in andere landen waar recenter een meer westerse leefstijl wordt gevonden neemt het aantal mensen met IBD toe. Er zijn studies die laten zien dat mensen die naar een gebied met een hoge incidentie migreren een hogere kans hebben op het ontwikkelen van IBD. De leeftijd waarop de meeste mensen IBD krijgen ligt tussen de 20 en 30 en het komt iets vaker voor bij vrouwen (Wang R. et al.).

Prevalentie (links) en incidentie (rechts) trends van 1990 tot 2019. Grafieken afkomstig van Global Burden of Disease (GDB) (Diez-Martin et al).

5. Mechanismen en factoren die bijdragen aan de ontwikkeling van IBD

Waarom iemand IBD krijgt is niet precies bekend. Op dit moment denken we dat een chronische darmontsteking veroorzaakt kan worden door een samenspel van blootstelling aan bepaalde omgevingsfactoren, een veranderd darmmicrobioom en een genetische gevoeligheid. Uit o.a. genetisch onderzoek zijn er risicofactoren gedefinieerd, daarmee is er kennis gegenereerd over het mechanisme hoe het immuunsysteem bij IBD uit de bocht vliegt. (Ananthakrishnan et al.):

• Genetische factoren.

• Omgevingsfactoren (voeding, buiten spelen als kind, toxische stoffen, stress, slaap)

• Verandering van het microbioom

• Moleculaire mechanismes

5.1. IBD en Genetische factoren

Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa, speelt genetica een belangrijke rol. Veel kennis hierover komt uit grootschalige genetische onderzoeken, genaamd genoomwijde associatiestudies (GWAS). Deze studies laten zien dat IBD wordt veroorzaakt door meerdere genetische variaties, oftewel polygenetische aandoeningen. Dit betekent dat er geen enkel gen verantwoordelijk is, maar dat verschillende genen samen bijdragen aan het risico op IBD (Graham, B, en Xavier R).

Uit deze onderzoeken zijn meer dan 200 genetische gebieden (loci) geïdentificeerd die verband houden met IBD. Een deel van zijn specifiek voor de ziekte van Crohn en een deel specifiek voor colitis ulcerosa. Dit kan verklaren waarom patiënten met deze ziekten soms verschillende symptomen en kenmerken hebben. De meeste van deze loci (68%) blijken bij beide ziekten betrokken te zijn, wat erop wijst dat ze overlappende ontstekingsmechanismen delen.

Daarnaast blijkt dat veel van de genetische variaties die bij IBD voorkomen ook een rol spelen bij andere auto-immuunziekten, zoals psoriasis (chronische huidaandoening) en de ziekte van Bechterew (chronische reumatische aandoening). Dit verklaart waarom sommige patiënten met IBD ook klachten buiten de darm ervaren, zoals huid- of gewrichtsproblemen. Een deel van deze genen beïnvloedt het functioneren van bepaalde immuuncellen, zoals T-helpercellen (Th17) en regulerende T-cellen (Treg). Een verstoring in de balans tussen deze cellen kan leiden tot een overactieve immuunreactie en chronische ontstekingen in de darm (Ramos G.P., et al).

5.2. Omgevingsfactoren

Omgevingsfactoren spelen een cruciale rol bij het risico op het ontwikkelen van IBD. Voeding, roken en antibioticagebruik kunnen de darmontsteking en de samenstelling van het microbioom beïnvloeden.Het westerse dieet en dan met name een hoge inname van sterk bewerkte voedingsmiddelen en een vezelarm dieet kunnen de darmbarrière verstoren en ontstekingen bevorderen. Roken heeft een dubbelzinnig effect: het verergert de ziekte van Crohn, maar lijkt juist een beschermend effect te hebben tegen colitis ulcerosa. Uiteraard wegen de voordelen van het mogelijk voorkomen van colitis ulcerosa, niet op tegen de overige gezondheidsrisico’s van roken. Het gebruik van antibiotica kan het darmmicrobioom verstoren en mogelijk IBD-symptomen uitlokken of verergeren.

5.3. Veranderingen in het darmmicrobioom

Het darmmicrobioom is de verzameling van miljarden bacteriën, virussen, schimmels en andere micro-organismen die in de darmen leven. Deze microben spelen een belangrijke rol bij de spijsvertering, het immuunsysteem en de algemene gezondheid. Een gezonde balans van het darmmicrobioom helpt bij het verteren van voedsel, het bestrijden van schadelijke indringers en het verminderen van ontstekingen. Het speelt een cruciale rol bij het behouden van de darmgezondheid. Dysbiose, oftwel een onevenwichtige samenstelling van darmbacteriën, wordt in verband gebracht met het ontstaan van IBD. Patiënten met IBD vertonen vaak een verminderde diversiteit aan gunstige bacteriën, zoals Faecalibacterium prausnitzii, en een toename van potentieel schadelijke soorten zoals Escherichia coli. Deze microbiële disbalans kan de slijmvliesbarrière verstoren, immuunreacties activeren en bijdragen aan chronische ontsteking (Pittayanon et al).

5.4. Moleculaire mechanismes

Op moleculair niveau dragen verschillende mechanismes bij aan de ontwikkeling van IBD waaronder bijvoorbeeld:

1. Darmbarrière-disfunctie:  De darmepitheelcellen zijn de cellen die de binnenkant van de darm bekleden en een beschermende barrière vormen tussen de darminhoud en de rest van het lichaam. Ze helpen bij de opname van voedingsstoffen, voorkomen dat schadelijke stoffen en bacteriën in het lichaam terechtkomen en spelen een rol in het immuunsysteem door signalen af te geven bij infecties of ontstekingen. Verstoring van deze barrière maakt de doorgang van bacteriën en antigenen mogelijk, wat immuunreacties en ontstekingen uitlokt. Dit wordt ook wel leaky-gut genoemd.

2. Cytokineproductie:  Cytokinen zijn kleine eiwitten die door cellen van het immuunsysteem worden afgegeven om signalen door te geven en ontstekingsreacties te regelen. Ze spelen een belangrijke rol bij het afweersysteem door andere immuuncellen te activeren, infecties te bestrijden en wondgenezing te bevorderen. Sommige cytokinen stimuleren ontstekingen (pro-inflammatoire cytokinen), terwijl andere ontstekingen juist remmen (anti-inflammatoire cytokinen). Pro-inflammatoire cytokinen, zoals TNF-α, interleukine-1β en interleukine-6, spelen een centrale rol bij de ontstekingsreactie bij IBD. Deze cytokinen bevorderen de rekrutering en activatie van immuuncellen, wat leidt tot weefselschade en het voortduren van ontsteking. Het remmen van deze cytokinen vormt de basis van veel huidige behandelingen voor IBD.

3. Oxidatieve stress:  Bij een ontsteking in de darmen maakt het lichaam extra veel agressieve zuurstofdeeltjes aan, ook wel reactieve zuurstofsoorten (ROS) genoemd. Deze deeltjes kunnen schade aanrichten aan cellen en weefsels in de darm. Dit heet oxidatieve stress. Door deze schade verzwakt de darmwand, waardoor bacteriën en andere schadelijke stoffen makkelijker kunnen binnendringen. Dit zorgt ervoor dat het immuunsysteem blijft reageren en de ontsteking niet stopt – en dus zorgt voor een negatieve vicieuze cirkel.

Diez-Martin, E. et al. , Christensen. C. et al. Ananthakrishnan et al.

6. Huidige medische behandeling van IBD

Bij de behandeling van IBD wordt ingegrepen in het ontstekingsproces dat ontstaat door een overactief immuunsysteem. Men gaat ervan uit dat dit ontstekingsproces het gevolg is van een abnormale reactie van het immuunsysteem op stoffen in de darm. Gedurende de afgelopen twee decennia zijn verschillende immuun-modulerende therapieën, waaronder biologische geneesmiddelen en kleine moleculen, beschikbaar gekomen voor de behandeling van IBD, waarbij een derde van de patiënten langdurige remissie bereikt.

6.1. Milde behandelingen

De eenvoudigste behandelingen richten zich direct op het verminderen van ontstekingen in de darm:

• Mesalazine: Remt de productie van prostaglandines, stoffen die ontstekingen versterken, in het darmslijmvlies.

• Glucocorticoïden (bijv. budesonide): Verminderen ontstekingen door het immuunsysteem tijdelijk te onderdrukken.

Hoewel deze middelen effectief zijn in het beheersen van ontstekingen, lossen ze de onderliggende oorzaak niet op.

6.2. Remming van het immuunsysteem

Om de overactieve immuunrespons aan te pakken, zijn er sterkere behandelingen ontwikkeld.

• Oudere methoden: Geneesmiddelen zoals thiopurines en methotrexaat, vaak in combinatie met corticosteroïden, onderdrukken het immuunsysteem op een algemene manier.

• Monoklonale antistoffen: In de jaren 90 werd infliximab geïntroduceerd, een antilichaam dat specifiek het ontstekingseiwit TNF blokkeert. Dit was een doorbraak voor patiënten die niet reageerden op de oudere behandelingen. Sindsdien zijn er meer monoklonale antistoffen ontwikkeld, elk gericht op specifieke eiwitten die betrokken zijn bij het immuunsysteem.

6.3. Uitdagingen bij monoklonale antistoffen

Monoklonale antistoffen zijn specifieke eiwitten die in een laboratorium worden gemaakt om gericht een bepaald molecuul in het lichaam aan te vallen. Ze zijn ontworpen om het natuurlijke afweersysteem van het lichaam te ondersteunen. Hoewel deze therapieën effectief kunnen zijn, zijn er enkele uitdagingen:

• Complexiteit van het immuunsysteem: Het is moeilijk te voorspellen welke patiënt zal reageren op een specifieke behandeling. Hierdoor wordt vaak gewerkt via “trial and error.”

• Evolutie van het immuunsysteem: In de loop van de evolutie van de mens heeft het immuunsysteem meerdere mechanismen ontwikkeld om ​​ontstekingen te veroorzaken. Als één route wordt geblokkeerd, kan het lichaam soms een andere route gebruiken. Dit kan leiden tot een verminderde werking van het medicijn of nieuwe auto-immuunziekten, zoals artritis of psoriasis.

6.4. Nieuwere behandelingen: Jak-kinaseremmers

Recent zijn Jak-kinaseremmers ontwikkeld, een nieuwe klasse van medicijnen die opnieuw bredere immuunremming bieden. Hoewel ze minder specifiek zijn dan monoklonale antistoffen, werken ze op een centraal punt in de immuunrespons. Hierdoor zijn ze effectief, maar kunnen ook meer bijwerkingen optreden, zoals infecties of immuunsuppressiegerelateerde problemen.

Medische behandelingen geven vaak nog niet het gewenste resultaat en wel veel bijwerkingen. Bij veel patiënten is het een kwestie van “trial en error” en kan medicatie na verloop van tijd ook in afnemen in effectiviteit. Het toevoegen van voedingstherapieën en leefstijl veranderingen kan er voor zorgen dat de medicatie beter én langer werkt en dat er minder medicatie nodig is en ook het aantal bijwerkingen kan afnemen. (Sahu P. et al, Suskind D.L. et al)

De behandeling van IBD is complex en vereist een zorgvuldige afweging tussen effectiviteit en mogelijke bijwerkingen. De keuze van therapie hangt af van de ernst van de ziekte, het stadium en hoe een patiënt reageert op eerdere behandelingen. Ondanks de vooruitgang blijven er uitdagingen bestaan, en wordt er continu gezocht naar betere en veiligere behandelmethoden.

7. Wat kan je met leefstijl

Levensstijlveranderingen kunnen een aanvulling zijn op medische behandelingen voor IBD, maar ze kunnen ook aanzienlijk bijdragen aan het verbeteren van de symptoomcontrole en de kwaliteit van leven. Door te focussen op voeding, lichaamsbeweging, stressbeheer, slaap en het vermijden van schadelijke gewoonten zoals roken, kunnen mensen met IBD een actievere rol spelen in het beheren van hun aandoening. Het ontwikkelen van een gepersonaliseerde levensstijlplan, in samenwerking met zorgverleners, is cruciaal voor het bereiken van de best mogelijke resultaten bij het beheren van IBD.

Het integreren van onderstaande strategieën in dagelijkse routines kan helpen om minder opvlammingen te ervaren, symptomen te verlichten, een gevoel van persoonlijke controle geven en het algehele welzijn te verbeteren.

7.1. Voeding en Dieet

Voeding speelt een belangrijke rol in het beheren van IBD-symptomen. Er zijn verschillende voedingstherapieën die we verderop uitgebreider beschrijven, maar er zijn ook een aantal algemene aanbevelingen die het risico op IBD of nieuwe opvlammingen kunnen helpen voorkomen (Christensen et al.).

• Het vermijden van ultra-bewerkt voedsel is een belangrijke eerste stap in het aanpassen van voeding. Onder ultra-bewerkt voedsel worden verstaan industrieel geproduceerde voedingsmiddelen met veel toegevoegde suikers, zouten, vetten en kunstmatige additieven zoals frisdrank, koek, kant-en-klaarmaaltijden, chips, bewerkt vlees en fastfood.

• Identificeer Trigger-Voeding: Bepaalde voedingsmiddelen kunnen de symptomen verergeren, zoals zuivel, vezelrijke voeding, vette en pittige gerechten. Het bijhouden van een voedsel dagboek kan helpen bij het identificeren van persoonlijke triggers.   In 2019 hebben 200 mensen met  de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa bij het vertelpunt van Voeding Help anoniem hun verhalen gedeeld hoe zij ervaren dat voedingsmiddelen en dranken van invloed zijn op klachten zoals vermoeidheid, buikpijn en problemen met de stoelgang. Daar kwamen een duidelijke top 5 van juist minder en juist meer van eten uit:

• Gebalanceerd voedingspatroon: IBD kan leiden tot nutriëntentekorten, daarom is het belangrijk om een dieet te volgen dat de algehele gezondheid ondersteunt. Dit omvat voldoende eiwitten, vitamines en mineralen. Het raadplegen van een diëtist gespecialiseerd in IBD kan helpen bij het opstellen van een persoonlijk voedingsplan of het starten van een van de voedingstherapiën die verderop worden beschreven.

• Probiotica: Probiotica kunnen voordelen bieden door het herstel van de balans in het darmmicrobioom, wat vaak verstoord is bij mensen met IBD. Ze kunnen helpen bij het beheersen van ontsteking en het bevorderen van een gezonde darmfunctie. Het is echter belangrijk om een zorgverlener te raadplegen voordat je begint met het gebruik van probiotica, aangezien de effectiviteit tussen individuen kan variëren en bepaalde stammen nuttiger kunnen zijn dan andere.

• Hydratatie: Voldoende hydratatie is essentieel voor de gezondheid van de spijsvertering, vooral bij diarree, wat een veelvoorkomend symptoom van IBD is.

• Mindful eating: Mindful eating is een benadering van eten waarbij je je volledig bewust bent van de ervaring van eten en drinken. Het draait om aandacht geven aan de smaken, geuren, texturen, en sensaties van voedsel, evenals aan je eigen honger- en verzadigingssignalen. Mindful eating moedigt aan om zonder afleiding te eten, zoals televisie of telefoons, en helpt bij het ontwikkelen van een gezonde relatie met voedsel door meer bewustzijn en minder automatische eetgewoonten (Verma, P. ).

7.2. Regelmatige Fysieke Activiteit

Lichaamsbeweging biedt verschillende voordelen voor mensen met IBD. Hoewel de ziekteactiviteit de tolerantie voor lichaamsbeweging kan verminderen, kan regelmatige, gematigde oefening helpen bij het beheren van symptomen. (Severo et al) (Engels et al.)

• Verbetering van immuunfunctie en vermindering van ontsteking: Regelmatige lichaamsbeweging helpt de immuunfunctie te verbeteren en vermindert de productie van ontstekingsbevorderende cytokinen, die betrokken zijn bij de ontsteking van IBD.

• Verbetering van gastro-intestinale functie: Oefeningen kunnen symptomen zoals een opgeblazen gevoel, buikpijn en obstipatie verlichten. Studies hebben aangetoond dat mensen met IBD die regelmatig bewegen minder opvlammingen ervaren en een betere symptoomcontrole hebben.

• Vermindering van vermoeidheid: Vermoeidheid is een veelvoorkomend symptoom van IBD. Lichamelijke activiteit, vooral activiteiten zoals wandelen of zwemmen, kan de energieniveaus verbeteren en het gevoel van uitputting verminderen.

• Gewichtsbeheer: Regelmatige lichaamsbeweging helpt een gezond gewicht te behouden, wat vooral belangrijk is omdat obesitas is gekoppeld aan slechtere uitkomsten bij IBD. Obesitas wordt geassocieerd met een hoger risico op terugval en minder effectieve behandelingen.

7.3. Stressmanagement

Stress is een bekende trigger voor IBD-uitbarstingen, hoewel de exacte rol in de ziekteactiviteit nog niet volledig begrepen is. Desondanks is het essentieel om stress te beheersen voor een betere symptoomcontrole.

IBD lead to anxiety- and depression-like behavorial comorbidities by inducing neuroinflammation.(Figure 2, Li et al.)

• Mindfulness en ontspanning: Technieken zoals meditatie, yoga en diepe ademhaling kunnen helpen bij het verlagen van stressniveaus en het bevorderen van ontspanning. Deze praktijken ondersteunen niet alleen het emotionele welzijn, maar kunnen ook ontstekingen verminderen.

• Voldoende slaap: Slaapstoornissen komen vaak voor bij mensen met IBD, en een slechte slaapkwaliteit kan de symptomen verergeren. Het is essentieel om een volledige nachtrust te krijgen. Het creëren van een kalmerende bedtijdroutine en het beperken van schermtijd voor het slapen kan de slaapkwaliteit verbeteren.

7.4. Stoppen met Roken

Roken is een belangrijke risicofactor voor de ontwikkeling van de ziekte van Crohn en kan de uitkomsten van IBD verergeren, zoals het verhogen van het risico op operaties en ziekteprogressie. Roken verstoort de effectiviteit van bepaalde behandelingen en kan het herstel belemmeren.

Stoppen met roken is een van de meest ingrijpende veranderingen die iemand met IBD kan doorvoeren om hun prognose te verbeteren. Hoewel de relatie tussen roken en colitis ulcerosa minder duidelijk is, en soms juist zelfs een positief effect kan hebben op het ziekteverloop, biedt stoppen tal van voordelen voor de algehele gezondheid.

7.5. Alcohol- en Cannabisgebruik

De effecten van alcohol en cannabis op IBD worden nog steeds onderzocht. Sommige studies suggereren dat cannabis de chronische pijn geassocieerd met IBD kan verminderen zonder de remissie te beïnvloeden, terwijl alcohol de darm kan irriteren en uitbarstingen kan triggeren. Matiging is belangrijk en mensen met IBD zouden moeten monitoren hoe deze stoffen hun symptomen beïnvloeden.

7.6. Goede sociale contacten en Counseling

Een sterk sociaal netwerk is essentieel voor het omgaan met IBD. Contact met anderen die de uitdagingen van een chronische aandoening begrijpen, kan emotionele steun bieden en praktische tips voor symptoombeheer leveren. Therapie, waaronder cognitieve gedragstherapie (CGT), en groepsbegeleiding kunnen helpen bij het beheersen van angst en depressie, die vaak gepaard gaan met chronische ziekten zoals IBD.

7.7. Regelmatige Medische Controle

Regelmatige bezoeken aan een zorgverlener zijn noodzakelijk om de voortgang van de ziekte te monitoren en het behandelplan zo nodig aan te passen. Zorgprofessionals kunnen ook advies geven over het beheren van symptomen door levensstijlveranderingen en andere interventies aanbevelen wanneer dat nodig is.

Bronnen:Rozich J. et al., Strobel T.M., et al., Nutritional Therapy for IBD , García-Mateo s., et al.

8. Mogelijke voedingstherapieën voor de behandeling van IBD

Hoewel de standaardbehandelingen voor IBD over het algemeen vooral medicatie betreft, krijgen voedingstherapieën steeds meer aandacht vanwege hun rol bij het beheersen van IBD. Er zijn verschillende dieetinterventies mogelijk, waaronder Exclusieve Enterale Voeding (EEN), het Specifieke Koolhydraten Dieet (SCD), het IBD-Anti-Inflammatoir Dieet (IBD-AID), het Crohn’s Disease Exclusion Diet (CDED), het Auto-immuunprotocol (AIP) en het Mediterrane dieet. We belichten de principes, effectiviteit en praktische overwegingen van deze diëten.

8.1. Exclusieve Enterale Voeding (EEN)

EEN houdt in dat uitsluitend een volledige vloeibare voeding wordt geconsumeerd gedurende een bepaalde periode, meestal 6-8 weken, waarbij alle andere voedingsmiddelen worden uitgesloten. Deze aanpak is bijzonder effectief in het induceren van remissie bij kinderen met de ziekte van Crohn. Studies tonen aan dat EEN ontstekingen kan verminderen en de darmwand kan laten herstellen. Het kan echter moeilijk zijn om deze therapie vol te houden zowel vanwege de sociale beperkingen als vanwege de zogenaamde “smaakvermoeidheid”, omdat er maar een zeer beperkte variatie is. Recent is er ook een studie gedaan naar een “home-made Whole Foods smoothie” met lovende resultaten. Dit zou de mogelijkheid tot het aanpassen aan smaak, behoefte en persoonlijke toleranties mogelijk kunnen verbeteren.

8.2. Specifieke Koolhydraten Dieet (SCD)

Het SCD richt zich op het elimineren van complexe koolhydraten, bewerkte voedingsmiddelen en bepaalde zuivelproducten, terwijl het de consumptie van enkelvoudige suikers, fruit, groenten en onbewerkte vleessoorten bevordert. Het idee is om darmontsteking te verminderen door voedingsstoffen te beperken die de groei van schadelijke darmbacteriën stimuleren. Een gerandomiseerde gecontroleerde studie heeft het SCD onderzocht als inductietherapie voor kinderen met de ziekte van Crohn, waarbij mogelijke voordelen in symptoombeheersing werden aangetoond. Onder patiënten is dit dieet, dat in het begin van de jaren 70 werd ontwikkeld door Elaine Gottschall, en door David Suskind, MD, in het Seattle Children’s hospital verder werd onderzocht en toegepast, populair. De bestaande onderzoeken zijn echter kleinschalig en uitgebreider onderzoek is nodig.

8.3. IBD-Anti Inflammatory Diet (IBD-AID)

Het IBD-AID is ontworpen door Umass, medical school Center for Applied Nutrition, om het darmmicrobioom te beïnvloeden en ontstekingen te verminderen. Het bevat elementen van het SCD, maar staat bepaalde granen toe en legt de nadruk op prebiotische en probiotische voedingsmiddelen. Het dieet is gestructureerd in fasen, te beginnen met licht verteerbare voedingsmiddelen en geleidelijk uit te breiden naar een breder scala aan voedingsmiddelen op basis van tolerantie. Klinische observaties tonen aan dat patiënten met IBD verbeteringen in symptomen en levenskwaliteit ervaren bij het volgen van het IBD-AID, hoewel gecontroleerde studies beperkt zijn.

8.4. Crohn’s Disease Exclusion Diet (CDED)

Het CDED is gericht op het uitsluiten van specifieke voedingscomponenten die bijdragen aan darmontsteking en verstoring van het microbioom, zoals bepaalde additieven, emulgatoren en bewerkte voedingsmiddelen. Studies met betrekking tot CDED tonen aan dat het dieet effectief kan zijn in het behouden van remissie bij kinderen met de ziekte van Crohn. De eerste studies bij volwassen zijn ook veel belovend. Het dieet wordt vaak in fasen geïmplementeerd, waarbij eerst gedeeltelijke enteral nutrition (vloeibare voeding) wordt gecombineerd met vaste voedingsmiddelen, en vervolgens het aandeel vaste voedingsmiddelen geleidelijk wordt verhoogd, terwijl symptomen worden gemonitord.

8.5. Auto-immuunprotocol (AIP)

Het AIP is een eliminatiedieet waarbij mogelijke “triggers” uit de voeding worden verwijderd, waaronder granen, peulvruchten, nachtschadegroenten, zuivel en bewerkte voedingsmiddelen. De focus ligt op voedzame, ontstekingsremmende voedingsmiddelen, zoals vette vis, bottenbouillon, gefermenteerde voedingsmiddelen (kombucha, kimchi), bessen en bladgroentes. Na een eliminatiefase worden voedingsmiddelen systematisch opnieuw geïntroduceerd om individuele gevoeligheden te identificeren. Hoewel het AIP populair is voor verschillende auto-immuunziekten, is het wetenschappelijke bewijs voor de effectiviteit bij IBD beperkt. Meer rigoureuze studies zijn nodig om de rol van het AIP in IBD-beheer vast te stellen.

8.6. Mediterraan Dieet

Het Mediterrane dieet legt de nadruk op fruit, groenten, volle granen, peulvruchten, noten en olijfolie, met een matige consumptie van vis en gevogelte. Het bestaat dus voornamelijk uit pure, onbewerkte voeding, met een hoge voedingswaarde. Dit dieet staat bekend om zijn ontstekingsremmende eigenschappen en wordt in verband gebracht met een verminderd risico op verschillende chronische ziekten. Er zijn steeds meer studies die aantonen dat het Mediterrane dieet ook bij IBD een gunstig effect kan hebben op de ontstekingswaarden en symptomen,en het effect op de algehele gezondheid te ondersteunen. Echter, individuele tolerantie voor vezelrijke voedingsmiddelen moet worden overwogen, vooral tijdens actieve ziektefasen.

8.7. Nieuw dieet: Tasty & Healthy

Recent zijn de resultaten het ‘Tasty and Healthy diet ‘ onderzoek uitgekomen die aantonen dat dit dieet effectief is bij de ziekte van Crohn en makkelijker is vol te houden dan EEN (exclusief Enteral Nutrition) en met een beter microbioom diversiteit als gevolg.- het bijbehorende artikel moet nog uitkomen, maar de resultaten zijn tijdens ECCO 25 gepresenteerd en zijn veelbelovend.

8.8. Het Low-FODMAP
(Bij niet-inflammatoire symptomen)

Hoewel de primaire focus van IBD-behandeling ligt op het beheersen van ontstekingen, is het ook belangrijk om functionele maag-darmklachten aan te pakken. Onderzoek toont aan dat het Low-FODMAP dieet effectief kan zijn bij het verminderen van PDS (Prikkelbaar Darm Syndroom)-achtige symptomen, zoals een opgeblazen gevoel, buikpijn, bij IBD-patiënten die in remissie zijn.

Het Low-FODMAP dieet houdt in dat bepaalde koolhydraten, bekend als fermenteerbare oligosachariden, disachariden, monosachariden en polyolen (FODMAPs), worden beperkt. Deze korteketenkoolhydraten worden slecht geabsorbeerd in de dunne darm en kunnen snel worden gefermenteerd door darmbacteriën. Dit leidt tot een verhoogde gasproductie en waterretentie in de darmen, wat kan resulteren in een opgeblazen gevoel en buikklachten.

Het Low-FODMAP dieet wordt doorgaans in drie fasen doorlopen:

1. Eliminatiefase: Voedingsmiddelen met een hoog FODMAP-gehalte worden gedurende 4-6 weken volledig uit het dieet verwijderd – voorbeelden zijn ui, knoflook, bloemkool, appels, volkoren granen en honing. Low-FODMAPs die wel of met mate gegeten mogen worden zijn bijvoorbeeld: wortel, aardappel, komkommer, eieren, havermout en aubergine.

2. Herintroductiefase: Specifieke FODMAPs worden geleidelijk opnieuw geïntroduceerd om individuele triggers te identificeren.

3. Personalisatiefase: Er wordt een langdurig voedingspatroon ontwikkeld waarbij getolereerde voedingsmiddelen worden opgenomen en triggers worden vermeden.

Langdurige strikte naleving van het Low-FODMAP dieet wordt afgeraden, omdat dit een negatieve invloed kan hebben op het darmmicrobioom.

8.9. Praktische Overwegingen

Bij het overwegen van voedingstherapieën voor IBD is het essentieel om dieetinterventies af te stemmen op de ziekteactiviteit, voedingsstatus en persoonlijke voorkeuren. Samenwerking met zorgverleners, waaronder gastro-enterologen en diëtisten is essentieel en zorgt ervoor dat voedingsaanpassingen veilig en voedzaam zijn. Regelmatige monitoring en aanpassingen kunnen helpen om remissie te behouden, en de levenskwaliteit te verbeteren.
De praatplaat van voedingleeft en de De IBD Nutrition Navigator van Nutritional Therapy for IBD kan zorgverleners en patiënten helpen om gezamenlijk te bepalen welke voedingstherapie of voedingsaanpassingen het beste past bij de patiënt met IBD.

Bronnen: Reznikov et al., Magen-Rimon R., et al., Christensen C., et al., Manski S. et al., Sigall Boneh R., et al., Naik R.G., et al., Suskind D.L., et al., Więcek M., et al.

9. Hoe ga je succesvol aan de slag met leefstijl veranderingen

Leven met een IBD kan op zichzelf al een hele uitdaging zijn waardoor het aanpassen van voeding- en leefstijl dan soms een onmogelijke opgave lijkt. Hieronder volgen enkele praktische strategieën om succesvol aan de slag te gaan met leefstijlveranderingen, en jij toch het gevoel van overzicht en controle kan houden.

9.1. Begin met kleine stapjes

Grote veranderingen in één keer doorvoeren kan overweldigend zijn en moeilijk vol te houden. Kies daarom voor kleine, haalbare stappen. Kies of het voor jou makkelijker is om de regels van één speciale voedingstherapie te volgen, of dat je liever begint met één verandering per week, zoals het weglaten van bepaalde bewerkte voeding. Of misschien wil je wel juist starten met korte dagelijkse ontspanningsoefeningen. Kleine successen helpen om gemotiveerd te blijven en maken de overgang naar een gezondere leefstijl makkelijker.

9.2. Werk samen met een professional

Een diëtist, coach of andere zorgverlener kan ondersteuning bieden bij het maken van de juiste keuzes en het stellen van realistische doelen. Zij kunnen helpen bij het opstellen van een plan dat past bij jouw specifieke situatie en rekening houdt met je medische achtergrond. Bovendien kunnen regelmatige afspraken zorgen voor extra motivatie en een stok achter de deur om vol te houden.

Een recente studie, ondersteund door de stichting Voeding Leeft vergelijkt de standaard zorg met een multimodale leefstijlinterventie. Deze studie, begeleid door een diëtist en een leefstijlcoach, met de focus op gezond dieet, stress reductie, slaap en bewegen laat zien dat de vermoeidheid bij IBD patiënten in remissie significant verbeterde door de multimodale leefstijlinterventie. Loveikyt R,. et al.

9.3. Houd een dagboek bij

Door een eet- en symptoomdagboek bij te houden, krijg je inzicht in hoe bepaalde gewoonten invloed hebben op je lichaam. Noteer wat je eet, hoe je je voelt, hoeveel je beweegt en andere relevante factoren zoals stress en slaap. Dit kan helpen om patronen te herkennen en beter te begrijpen welke aanpassingen voor jou werken. Een dagboek kan ook waardevolle informatie opleveren voor gesprekken met je zorgverlener.

9.4. Stel realistische doelen

Het is belangrijk om concrete en haalbare doelen te stellen. In plaats van te zeggen: “Ik wil gezonder leven”, kun je specifieke doelen formuleren zoals: “Ik ga drie keer per week 20 minuten wandelen” of “Ik drink deze week elke dag een extra glas water.” Door doelen meetbaar en haalbaar te maken, vergroot je de kans op succes en blijf je gemotiveerd.

9.5. Bouw een ondersteunend netwerk op

Leefstijlveranderingen zijn makkelijker vol te houden als je steun krijgt van familie, vrienden of lotgenoten. Bespreek je doelen met mensen in je omgeving en vraag om steun waar nodig. Ook deelname aan een patiëntenvereniging of online community, zoals onze IBD en Leefstijl groep, kan helpen om ervaringen uit te wisselen en gemotiveerd te blijven.

9.6. Wees geduldig en mild voor jezelf

Verandering kost tijd, en er zullen momenten zijn waarop het minder goed lukt. Dat is normaal en geen reden om op te geven. Accepteer dat er tegenslagen kunnen zijn en focus op de vooruitgang die je al hebt geboekt. Vier kleine successen en geef jezelf de ruimte om bij te sturen waar nodig.

Door stap voor stap aanpassingen door te voeren, samen te werken met professionals en goed bij te houden wat werkt, kun je op een duurzame manier je leefstijl verbeteren en beter omgaan met IBD.

10. Conclusie

Hoewel medische behandelingen, zoals immuunmodulerende therapieën en biologische geneesmiddelen, een cruciale rol spelen bij het beheersen van IBD, is hun effectiviteit vaak niet voldoende of slechts van tijdelijke aard. Het is duidelijk dat een holistische benadering die naast medicatie ook leefstijlaanpassingen en voeding omvat, essentieel is voor het bereiken van optimale resultaten.

Voedingstherapieën, zoals het Specifieke Koolhydraten Dieet (SCD), het IBD-Anti-Inflammatory Diet (IBD-AID), het Crohn’s Disease Exclusion Diet (CDED) en het Mediterrane dieet, bieden veelbelovende mogelijkheden om de darmgezondheid te ondersteunen en ontstekingen te verminderen. Het is echter van cruciaal belang dat deze diëten worden aangepast aan de individuele behoeften en toleranties van elke patiënt, het liefst onder goede begeleiding van een zorgprofessional.

Daarnaast kunnen overige leefstijlaanpassingen, waaronder regelmatige lichaamsbeweging, stressmanagement en het vermijden van schadelijke gewoonten, symptomen verminderen en de kwaliteit van leven aanzienlijk verbeteren.

De toekomst van IBD-beheer ligt in een holistische aanpak die rekening houdt met de unieke behoeften en omstandigheden van elke patiënt en medicatie, leefstijl en voeding optimaal combineert.

Ondersteuning en communities

Meer lezen

Veel gestelde vragen (F.A.Q.)