Autisme en voeding: biedt het ketogeen dieet perspectief?

Dit artikel gaat dieper in op autisme en voeding en met name het potentieel van het ketogeen dieet als metabole interventie bij autisme. Autisme is een vorm van neurodiversiteit die voor veel mensen beperkingen met zich meebrengt. We bespreken de uitdagingen waarmee mensen met autisme en hun families vaak worden geconfronteerd, de beperkingen van huidige behandelingen en een nieuw perspectief in de metabole psychiatrie. Kleine studies en enquêtes op dat gebied suggereren verbeteringen in de sociale interacties, cognitieve functies en algehele levenskwaliteit, waarmee het ketogeen dieet een veelbelovende optie lijkt.

Volwassen mensen met een vorm van autisme rapporteren gemiddeld een lagere levenskwaliteit, vooral wat betreft relaties, wonen en gezondheid. Tegelijkertijd zien veel van hen hun neurologische verschillen niet als defect, maar als deel van hun identiteit binnen het neurodiversiteitperspectief. Daarom presenteren we het ketogeen dieet hier als optie om specifieke klachten te verlichten, niet als universele ‘genezing’. Heldere informatie over zowel de voordelen als beperkingen van deze optie helpt mensen met autisme, hun naasten en zorgprofessionals om samen een weloverwogen keuze te maken.

Leestijd 16 minuten

1. Het aantal vastgestelde gevallen van autisme neemt toe en treft 1-2 procent van de bevolking in Nederland.

2. Bestaande behandelingen voor autisme, zoals gedragstherapie en medicatie, hebben vaak een beperkte effectiviteit en kunnen aanzienlijke bijwerkingen hebben.

3. De relatie tussen de hersengezondheid en stofwisseling suggereert dat het aanpakken van metabole disfunctie symptomen van neurologische aandoeningen zoals autisme kan verbeteren.

4. Het ketogeen dieet, dat al wordt gebruikt bij epilepsie, lijkt veelbelovend om de energievoorziening en neurotransmitterbalans te verbeteren en oxidatieve stress tegen te gaan.

5. Onderzoek en enquêtes tonen aan dat het dieet mogelijk de sociale interactie, het cognitief functioneren en aandoeningen die vaak samen voorkomen zoals epilepsie en depressie kan verbeteren.

6. Het volgen van het ketogeen dieet kan lastig zijn, met name voor mensen met autisme, vanwege de gevoeligheid voor smaken en texturen van voedsel en de inspanning die nodig is om het dieet vol te houden.

7. Goed geïnformeerde naasten, persoonlijke begeleiding en monitoring zijn nodig voor het succesvol volgen van het dieet.

1. Wat is het autismespectrumstoornis

Autismespectrumstoornis (autisme) is een levenslange aandoening die invloed heeft op hoe de hersenen informatie verwerken. Mensen met autisme hebben vaak uitdagingen op het gebied van de sociale interacties, de communicatie en het gedrag, evenals unieke manieren van bewegen en het waarnemen van de wereld om ze heen.

Naast deze uitdagingen ervaren veel mensen met autisme ook andere gezondheidsproblemen zoals epilepsie, maag-darmklachten en psychische aandoeningen zoals angst en depressie. De meeste mensen met autisme hebben een gemiddelde tot hoge intelligentie. Naar schatting heeft 30 procent een verstandelijke beperking ().

2. Hoe vaak komt autisme voor?

Ongeveer 1 tot 2 procent van de mensen in Nederland, meer dan 200.000 personen, heeft autisme. Het aantal mensen dat door autisme wordt beïnvloed – zoals ouders, broers en zussen, partners, leerkrachten en zorgverleners – is vele malen groter .

Het aantal gevallen van autisme in Nederland lijkt de afgelopen decennia te zijn toegenomen. In de jaren 80 werd de prevalentie nog geschat op ongeveer 0,5 procent (Van der Gaag, 2018). De stijging van de prevalentie kan overigens ook het gevolg zijn van veranderingen in de definities of diagnostische hulpmiddelen voor autisme (Zeidan et al., 2022).

3. Verminderde levenskwaliteit en maatschappelijke gevolgen

Mensen met autisme ervaren vaak een lagere levenskwaliteit dan anderen, wat zichtbaar is in aspecten zoals sociale relaties, zelfstandigheid en toegang tot werk. Ze hebben mogelijk minder vriendschappen, moeite met het behouden van werk of uitdagingen bij dagelijkse taken zoals de financiële administratie of het verkrijgen van de juiste ondersteuning.

De levenskwaliteit van mensen met autisme verbetert doorgaans niet naarmate ze ouder worden. Hoewel sommige personen bescheiden verbeteringen kunnen meemaken op specifieke gebieden, zoals wat betreft sensorische problemen of het gedrag, blijft de algehele lijn vaak gekenmerkt door uitdagingen ten aanzien van de zelfstandigheid, het werk en de sociale relaties (van Heijst, 2015).

Slechts 25 procent van de volwassenen met autisme heeft betaald werk (Holwerda, 2012). Ondertussen krijgen familieleden van mensen met autisme vaak te maken met emotionele, sociale en financiële uitdagingen. Ze kunnen stress en angst ervaren door de zorgverantwoordelijkheden, zorgen over de toekomst en moeite met het vinden van adequate ondersteuning of diensten.

4. Huidige behandelingen van autisme

De klassieke behandelmethoden van autisme richten zich op gedragsinterventies en medische behandelingen. De effectiviteit ervan is beperkt.

• Gedragstherapie richt zich op de kernsymptomen van autisme en op spraak- en taaltherapie om de articulatie en communicatie te verbeteren. Het effect is het grootst wanneer de therapie vroeg in de ontwikkeling wordt toegepast (Hyman et al., 2020).

• Farmacologische behandeling is gericht op symptoomvermindering en het behandelen van ziekten die vaak voorkomen bij mensen met autisme, in plaats van op de oorzaken van autisme. Veel van de gebruikte medicijnen hebben bijwerkingen, waarvan vele metabool van aard zijn, zoals gewichtstoename, een verhoogde eetlust en maag-darmproblemen (Aishworiya et al., 2022).

5. Een alternatieve benadering voor autisme: metabole psychiatrie

Gezien de beperkte verbeteringen die de huidige behandelingsopties in de levenskwaliteit van mensen met autisme bewerkstelligen, is er genoeg reden om een andere benadering te onderzoeken: metabole psychiatrie.

5.1 Wat is metabole psychiatrie?

Metabole psychiatrie is een relatief nieuwe benadering binnen de psychiatrie die zich richt op de rol van het metabolisme in psychische aandoeningen. Het uitgangspunt is dat verstoringen in de stofwisseling (zoals insulineresistentie, mitochondriale disfunctie en ontstekingen) bijdragen aan psychiatrische aandoeningen zoals depressie, bipolaire stoornis en schizofrenie. Door de stofwisseling te verbeteren bijvoorbeeld via voeding, beweging en andere leefstijlinterventies kan de mentale gezondheid positief worden beïnvloed.

Het woord ‘metabool’ verwijst naar het metabolisme, de manier waarop het lichaam energie opwekt en gebruikt. Dat proces omvat onder andere de verbranding van suikers en vetten, de regulatie van hormonen zoals insuline, en de werking van mitochondriën (de energiecentrales van de cellen). Een goed functionerend metabolisme zorgt voor een stabiele energievoorziening en voorkomt ontstekingen en schade aan hersencellen.

5.2 Waarom zou de metabole psychiatrie kunnen werken?

• Hersenaandoeningen lijken gekoppeld aan metabole disfunctie. Er is veel bewijs dat verschillende psychiatrische en neurologische aandoeningen verband houden met metabole stoornissen. Bij autisme lijkt de relatie er eveneens te zijn.

• Metabole aandoeningen zijn behandelbaar. Metabole stoornissen kunnen effectief worden behandeld met leefstijlinterventies, vooral door een verandering van de voeding: van het huidige westerse dieet (rijk aan ultrabewerkte voeding en geraffineerde koolhydraten) naar een dieet gebaseerd op natuurlijke voeding met een lagere koolhydraatinname.

Dat het zou kunnen werken wil niet zeggen dat meteen bewezen is dat het verbeteren van de stofwisseling automatisch tot betere uitkomsten bij hersenaandoeningen leidt. Om bewijs te zoeken is het nodig om het beschikbare onderzoek te bestuderen.

Boeken over metabole psychiatrie

6. Metabole disfunctie

Ons metabolisme bestaat uit processen die voedingsstoffen zoals koolhydraten, vetten en eiwitten omzetten in de energie en bouwstenen die ons lichaam nodig heeft. Wanneer er sprake is van metabole disfunctie, worden deze normale stofwisselingsprocessen verstoord. Dat kan leiden tot aandoeningen zoals diabetes type 2, hart- en vaatziekten en obesitas.

De Interheart-studie uit 2004 toonde aan dat 90 procent van de hartaanvallen wordt veroorzaakt door leefstijlfactoren zoals afwijkende vetwaardes in het bloed, roken, een hoge bloeddruk, diabetes, obesitas, psychosociale factoren, voeding en beweging (Yusuf, 2004).

Metabole disfunctie kan het gevolg zijn van insulineresistentie en chronische laaggradige ontsteking.

• Insulineresistentie betekent dat lichaamscellen minder gevoelig worden voor het hormoon insuline, waardoor de bloedsuikerspiegel verstoord raakt. De bloedsuikerspiegel is de hoeveelheid glucose (suiker) in het bloed. Glucose dient als belangrijkste energiebron voor het lichaam en vooral de hersenen.

• Chronische laaggradige ontsteking houdt in dat het immuunsysteem constant licht geactiveerd blijft, zonder duidelijke symptomen (Asensi, 2023). Dat is een probleem omdat chronische laaggradige ontsteking het risico verhoogt op insulineresistentie, diabetes, hart- en vaatziekten, neurologische aandoeningen en psychiatrische klachten.

Een belangrijke oorzaak van zowel insulineresistentie als laaggradige ontsteking is het westers eetpatroon. Dat bestaat grotendeels uit ultrabewerkte voedingsmiddelen (goed voor 61 procent van de calorie-inname van volwassenen en zelfs 75 procent van kinderen) en snel verteerbare koolhydraten.

Voorbeelden van ultrabewerkte voedingsmiddelen zijn frisdranken, koekjes, sauzen en kant-en-klaarmaaltijden – kortom vrijwel alles in de supermarkt met een merkverpakking. Snel verteerbare koolhydraten worden gevonden in witbrood, pasta, witte rijst en vruchtensappen.

7. Metabole psychiatrie voor autisme

De hersenen verbruiken een enorme hoeveelheid energie. Hoewel ze slechts 2 procent van het lichaamsgewicht uitmaken, verbruiken ze 20 procent van de totale energie. Het metabolisme is dus cruciaal voor de hersenfunctie. Daarom wint de metabole psychiatrie aan belangstelling.

Waarom zou de metabole psychiatrie ook veelbelovend kunnen zijn voor de behandeling van autisme?

7.1 Diverse hersenaandoeningen komen vaak samen voor

Onderzoek toont aan dat mensen met een psychische aandoening 2 tot 48 keer meer kans hebben op een tweede psychische aandoening, afhankelijk van het type stoornis en de tijd sinds de eerste diagnose (Plana-Ripoll, 2019). Bijvoorbeeld:

• Mensen met epilepsie hebben drie tot zes keer meer kans om een angststoornis te ontwikkelen (Kanner, 2011).

• Mensen met depressie hebben twee keer zoveel kans op het ontwikkelen van de ziekte van Alzheimer (Ownby, 2006).

Ook bij autisme is zo’n samenhang te zien, waarbij individuen vaker epilepsie en psychiatrische aandoeningen zoals depressie ervaren.

7.2 Hersenaandoeningen die samen voorkomen, kunnen een gedeelde oorzaak hebben

Wanneer twee aandoeningen vaak samen voorkomen, vermoeden wetenschappers dat er mogelijk een gemeenschappelijke oorzaak is. Denk bijvoorbeeld aan een verstopte neus en keelpijn: dat zijn geen afzonderlijke ziekten, maar symptomen van een gedeelde oorzaak zoals een verkoudheidsvirus.

Bij hersenaandoeningen wordt, als meerdere aandoeningen tegelijkertijd optreden, onderzocht of genetische factoren, omgevingsfactoren of metabole disfuncties onderliggende oorzaken kunnen zijn.

Het identificeren van de kernoorzaak van een aandoening maakt effectievere behandelingen mogelijk. Het feit dat twee aandoeningen samen voorkomen betekent overigens niet automatisch dat ze een gedeelde oorzaak hebben; soms is de relatie complexer.

Maar als er wél een gedeelde oorzaak is, wat zou die dan kunnen zijn?

7.3 Hersenaandoeningen zijn vaak gekoppeld aan metabole gezondheidsproblemen

Hersenaandoeningen zijn niet alleen onderling verbonden, maar kunnen ook samenhangen met metabole ongezondheid.

De hersenen zijn net als het hart en de lever een orgaan. Wanneer metabole disfunctie optreedt, kan dat ook de hersenfunctie verstoren. Voorbeelden die op dit verband wijzen zijn:

• Mensen met obesitas hebben een 60-70 procent hoger risico op het ontwikkelen van epilepsie (Gao, 2008).

• Mensen met diabetes hebben twee tot drie keer zoveel kans om depressie te ervaren (Semenkovich, 2015).

Het is belangrijk om te benadrukken dat een verband niet automatisch betekent dat het een het ander veroorzaakt. De onderliggende mechanismes van de samenhang van metabole disfunctie en hersenaandoeningen worden nog onderzocht.

7.4 Autisme is gekoppeld aan metabole verstoringen in de hersenen

Onderzoek suggereert dat er een verband is tussen autisme en metabole verstoringen zoals een verstoorde energieopname en oxidatieve stress.

• Verstoorde energieopname Energie voor de hersenen wordt geproduceerd in de mitochondriën (de energiefabriekjes van het lichaam). Wanneer insulineresistentie optreedt, kan dat de normale mitochondriale functie verstoren, wat leidt tot een tekort aan energieproductie. Een efficiënte opname van glucose (bloedsuiker) is cruciaal voor de functie en connectiviteit van neuronen in de hersenen.  In muizenonderzoek is mitochondriale disfunctie in verband gebracht met symptomen van autisme, zoals repetitief gedrag, sociale tekorten en hyperactiviteit. Om de exacte rol van mitochondriale disfunctie bij mensen met autisme te bepalen is meer onderzoek nodig (Rossignol, 2012).

• Oxidatieve stress Oxidatieve stress ontstaat wanneer er een disbalans is tussen schadelijke moleculen (reactieve zuurstofsoorten) en antioxidanten. Dat evenwichtsverlies kan celschade veroorzaken.  Bij autisme is aangetoond dat de productie van reactieve zuurstofsoorten verhoogd is, mede door mitochondriale disfunctie. Dat kan bijdragen aan hersenafwijkingen en symptomen van autisme.

8. Metabole interventies bij autisme: het ketogeen dieet

Een veelbelovende benadering om autisme aan te pakken door de hersenstofwisseling te verbeteren, is het ketogeen dieet. Het dieet wordt al ongeveer honderd jaar gebruikt bij kinderen met epilepsie. Bij mensen met epilepsie waarbij medicijnen onvoldoende werken, kan het helpen bij het beheersen van aanvallen.

Het ketogeen dieet beïnvloedt veel van de mechanismes die in de hersenen van mensen met autisme worden waargenomen. Er zijn (kleinschalige) studies die het effect ervan aantonen.

8.1 Het ketogeen dieet

Bij een regulier westers dieet dat rijk is aan koolhydraten (suikers en zetmeel) gebruiken de hersenen glucose als energiebron. Het ketogeen dieet biedt een alternatief. Het schrijft voedingsmiddelen voor met veel vetten en weinig koolhydraten zoals vlees, eieren, vette vis, avocado, olijfolie, zuivelproducten (zoals volle yoghurt), noten en zaden, en groenten zoals broccoli, spinazie en bloemkool.

Het ketogeen dieet is ontworpen om ketose op te wekken. Ketose is een metabole toestand waarbij de bloedketonspiegels verhoogd zijn. Ketonen zijn moleculen die in de lever worden geproduceerd door vetverbranding. De lichaamscellen waaronder de hersencellen nemen ketonen op, en de mitochondriën in de cellen gebruiken de ketonen om energie te produceren. Wanneer ketonen beschikbaar zijn – dat kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens vasten of een ketogeen dieet – geven de hersenen er voor de energieproductie zelfs de voorkeur aan om ketonen te verbranden in plaats van glucose.

8.2 Hoe het ketogeen dieet kan helpen

Het ketogeen dieet kan op verschillende manieren gunstig zijn voor mensen met autisme:

• Verbeterde energieopname Bij mensen met autisme is de energieopname verstoord. Ketonen bieden een alternatieve energiebron voor de hersenen.

• Neurotransmitterbalans Bij autisme is er een disbalans tussen de neurotransmitters GABA en glutamaat (Zhao, 2022). Het ketogeen dieet kan glutamaat-transporters remmen en zo de disbalans tegengaan (Romano, 2017).

• Vermindering van oxidatieve stress Het ketogeen dieet kan oxidatieve stress helpen verminderen door de aanmaak van antioxidanten te stimuleren en de hoeveelheid reactieve zuurstofsoorten te verlagen.

• Aanpak van andere aandoeningen Veel mensen met autisme lijden aan andere aandoeningen zoals depressie en epilepsie. Het ketogeen dieet is bewezen effectief bij kinderen met epilepsie en toont veelbelovende resultaten bij de bestrijding van depressie.

8.3 Bewijs voor de effectiviteit van het ketogeen dieet bij autisme

Enquêtes, case-beschrijvingen van individuele personen en kleinschalige studies suggereren dat het ketogeen dieet problemen van autisme zoals met sociaal gedrag en de cognitieve functies kan tegengaan.

• Uitkomsten van een enquête Een enquête onder mensen die verschillende diëten bij autisme volgden, liet zien dat het ketogeen dieet het grootste effect had op angst, aandacht, cognitie, obstipatie, depressie, communicatie, lethargie, epileptische aanvallen, sociale interacties en begrip. Het ketogeen dieet had echter ook de meest gerapporteerde bijwerkingen vergeleken met andere diëten. Ook moet worden vermeld dat het aantal mensen dat in deze studie het dieet volgde klein was (21 deelnemers). Belangrijk te vermelden is dat alle diëten in de enquête een grotere impact en minder bijwerkingen hadden dan psychiatrische of anti-epileptische medicatie (Matthews, 2023).

• El-Rashidy, 2017 toonde verbeteringen in cognitie en sociale vaardigheden aan.

• Lee, 2018 liet zien dat de sociale en communicatieve vaardigheden verbeterden.

• Mu, 2020 rapporteerde betere sociale communicatie, interactievaardigheden en minder angst en nervositeit.

De studies hadden kleine steekproefgroottes (15 tot 45 deelnemers), mede vanwege de moeilijkheden met het opzetten van gerandomiseerde onderzoeken bij kinderen.

8.4 Veiligheid van het ketogeen dieet

Hoe zit het met de veiligheid van het ketogeen dieet? Hieronder maken we onderscheid tussen kinderen en volwassenen:

Kinderen
Internationaal wordt het ketogeen dieet al meer dan honderd jaar erkend als een conventionele therapeutische aanpak voor medicatieresistente epilepsie. In Nederland is het ketogeen dieet een geaccepteerde behandeling voor kinderen met epilepsie . De gebruikelijke behandelduur is twee jaar, hoewel een kortere periode de voorkeur heeft als de aanvallen stoppen. Bij kinderen die het dieet zeer langdurig volgden (zes tot twaalf jaar), werden complicaties zoals een groeiachterstand en nierstenen waargenomen.

Volwassenen
Voor volwassenen wordt het ketogeen dieet over het algemeen als veilig beschouwd, mits het onder begeleiding van een voedingsdeskundige wordt toegepast, om voedingstekorten te voorkomen. Er zijn echter enkele situaties waarin het dieet niet geschikt is:

• Mensen met bepaalde stofwisselingsziekten zoals zeldzame genetische aandoeningen die de vetstofwisseling verstoren, moeten het dieet vermijden.

• Mensen die bepaalde medicijnen gebruiken, zoals insuline voor diabetes of lithium voor bipolaire stoornis, hebben mogelijk extra toezicht nodig vanwege mogelijke interacties met het dieet.

• Sommige mensen ervaren een stijging van het LDL-cholesterol bij het starten van het dieet. Omdat een verhoogd LDL-cholesterol wordt geassocieerd met een hoger risico op hart- en vaatziekten, wordt aanbevolen om de vetwaarden in het bloed te monitoren.

9. Starten met het ketogeen dieet

Wie meer wil weten over het ketogeen dieet of hoe je ermee moet beginnen verwijzen we graag naar De ultieme keto-gids voor beginners. Daarin vind je:

• Een beschrijving van het dieet

• Informatie over de effecten van het dieet

• Uitleg over ketose en ketonen en het meten ervan

• Voedingsinformatie

• Geschikte voedingsmiddelen.

10. Conclusie

Het ketogeen dieet komt naar voren als een veelbelovende aanpak om de symptomen en levenskwaliteit van mensen met autisme te verbeteren. Doordat het zich richt op de metabole disfuncties die verband houden met autisme, zoals een verstoorde energiehuishouding en oxidatieve stress, biedt het dieet een manier om zowel kernsymptomen als gerelateerde uitdagingen aan te pakken, zoals sociale-interactieproblemen, cognitieve beperkingen en comorbide aandoeningen zoals epilepsie en depressie.

Een succesvolle toepassing van het ketogeen dieet vereist een zorgvuldige, gepersonaliseerde aanpak. Belangrijke factoren daarbij zijn het voorlichten van ondersteunende naasten, het afstemmen van het dieet op individuele sensorische voorkeuren, en het gebruik van hulpmiddelen zoals ketonenmeters om de naleving te bevorderen.