ADHD en voeding: biedt het ketogeen dieet perspectief? 

We bespreken in dit artikel nieuw bewijs over hoe dit dieet mogelijk voordelen kan hebben voor mensen met ADHD.

Veel volwassenen met ADHD ervaren uitdagingen op het gebied van concentratie, energie en impulsregulatie. Tegelijkertijd beschouwen velen hun manier van denken als een integraal deel van hun identiteit, met unieke sterke kanten. Binnen dit neurodiversiteitsperspectief presenteren we het ketogeen dieet als een mogelijke manier om bepaalde klachten te verlichten, niet als correctie van een ‘stoornis’. Transparante informatie helpt mensen met ADHD en hun omgeving om samen te kijken of dit bij hen past.

Belangrijke inzichten uit het artikel ADHD en voeding

• ADHD komt steeds vaker voor: ADHD is een aandoening die problemen veroorzaakt met aandacht, hyperactiviteit en impulsief gedrag. Sinds 2002 is het gebruik van ADHD-medicatie in Nederland zevenvoudig toegenomen.

• Energietekorten in de hersenen bij ADHD: De hersenen verbruiken veel energie, voornamelijk uit glucose, afkomstig van suikers en zetmeel in voeding. Bij mensen met ADHD lijkt de hersenstofwisseling echter minder goed te werken. Een tekort aan energie in de hersenen kan bijdragen aan cognitieve beperkingen die bij ADHD voorkomen.

• De rol van metabole disfunctie: Metabole disfunctie treedt op wanneer het lichaam moeite heeft om voedsel efficiënt om te zetten in energie. Dit komt vaker voor bij mensen met ADHD.

• Kan het ketogeen dieet een oplossing zijn? Het ketogeen dieet bestaat uit veel vetten en weinig koolhydraten. Dit dwingt het lichaam om “ketonen” te gebruiken, een alternatieve energiebron die wordt geproduceerd uit vet in plaats van glucose. Ketonen kunnen zo een alternatieve brandstof voor de hersenen vormen.

• Bewijs voor het ketogeen dieet: Het ketogeen dieet wordt standaard gebruikt bij de behandeling van epilepsie en toont veelbelovende resultaten bij Alzheimer, Parkinson en cognitieve verbeteringen. Hoewel direct bewijs voor ADHD beperkt is, wijzen mechanismen zoals verbeterde energiestofwisseling en verminderde ontstekingsniveaus op mogelijke voordelen bij ADHD.

• Veiligheidsoverwegingen: Het ketogeen dieet is over het algemeen veilig voor volwassenen. Bepaalde aandoeningen moeten echter worden uitgesloten, zoals zeldzame metabole stoornissen, het gebruik van bepaalde medicijnen (bijv. insuline, lithium) en eetstoornissen. Bij langdurige toepassing is regelmatige controle van het cholesterolgehalte aan te raden. Voor kinderen maakt het dieet deel uit van de standaardbehandeling voor epilepsie (meestal voor een beperkte periode van twee jaar), maar er zijn geen richtlijnen voor andere aandoeningen. Medisch toezicht wordt daarom aanbevolen voordat men met dit dieet begint.

• Starten met het dieet: Beginnen met een ketogeen dieet kan uitdagend zijn zonder begeleiding. Hulpmiddelen zoals beginnersgidsen en maaltijdplannen kunnen de overgang vergemakkelijken.

• Conclusie: Hoewel er meer onderzoek nodig is, biedt het ketogeen dieet een mogelijk alternatief voor het beheersen van ADHD-symptomen, vooral wanneer standaardbehandelingen niet voldoende effect hebben.

1. Wat is ADHD

ADHD staat voor aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis. Het is een aandoening die invloed heeft op hoe mensen zich concentreren, taken beheren en impulsen controleren. ADHD kan zich uiten in een of meer van de volgende gedragingen:

• Onoplettendheid: Dit betekent moeite hebben om gefocust te blijven, snel afgeleid raken of problemen hebben met organisatie.

• Hyperactiviteit: Dit omvat constant in beweging zijn, rusteloosheid of veel praten – zelfs op ongepaste momenten.

• Impulsiviteit: Handelen zonder na te denken, anderen onderbreken of moeite hebben met wachten op je beurt.

Iedereen ervaart deze gedragingen weleens. Wat ADHD anders maakt, is dat deze gedragingen frequent en in verschillende situaties voorkomen – zoals op school, op het werk, thuis of met vrienden. Ze verstoren ook het dagelijks leven van iemand met ADHD.

2. ADHD komt steeds vaker voor

Steeds meer kinderen krijgen de diagnose ADHD. In 2023 gaf meer dan 5% van de Nederlandse ouders aan dat hun kind tussen de 4 en 12 jaar ADHD had. Jongens krijgen vaker de diagnose dan meisjes: ongeveer 6,6% van de jongens versus 3,5% van de meisjes (NJI, 2024). Ook het aantal mensen dat ADHD-medicatie gebruikt, is sterk gestegen. In 2003 kregen ongeveer 48.000 mensen in Nederland ADHD-medicatie zoals Ritalin voorgeschreven. In 2024 was dat aantal gestegen tot bijna 304.000. Zie figuur 1.

Wat zou de oorzaak kunnen zijn van deze toename en wat kan eraan worden gedaan? Om deze vragen te beantwoorden, moeten we eerst begrijpen hoe de hersenen energie gebruiken en wat er gebeurt als dit proces niet goed werkt.

3. De hersenen als energie-intensief orgaan

De menselijke hersenen verbruiken extreem veel energie. Hoewel ze slechts 2% van het lichaamsgewicht uitmaken, gebruiken ze ongeveer 20% van de energie van het lichaam in rust. Deze energie komt voornamelijk uit glucose, een vorm van suiker in voedsel. Koolhydraten in onze voeding – zoals snoep, frisdrank, brood, pasta en rijst – worden afgebroken tot glucose, die via het bloed naar de hersenen wordt vervoerd. Glucose is de primaire brandstof van de hersenen.

Maar deze afhankelijkheid van glucose heeft een nadeel. Bij een verstoring van het gebruik van glucose krijgen de hersenen niet de energie die ze nodig hebben om goed te functioneren. Dit is vooral belangrijk voor mensen met ADHD:

• ADHD beïnvloedt focus, planning en taakbeheer. Deze cognitieve functies zijn afhankelijk van hersengebieden die veel energie nodig hebben om goed te werken. Onderzoek toont aan dat bij complexe mentale taken de betrokken hersengebieden meer energie verbruiken. Als de hersenen onvoldoende energie krijgen, worden deze taken moeilijker.

• Cognitieve taken vereisen hersenenergie. Bij mensen met ADHD hebben wetenschappers ontdekt dat bepaalde delen van de hersenen – met name die betrokken zijn bij focus en besluitvorming – glucose minder goed gebruiken. Dit verminderde vermogen om glucose om te zetten in energie wordt “cerebrale glucosehypometabolisme” genoemd en is waargenomen bij verschillende hersenaandoeningen, waaronder ADHD (Newman, 2011).

• Hersenenergie kan verstoord zijn bij mensen met ADHD. Een verminderd vermogen om glucose als energiebron te gebruiken komt voor bij verschillende neurologische aandoeningen zoals epilepsie, traumatisch hersenletsel, bipolaire stoornis en Alzheimer. Dit geldt ook voor ADHD (Zametkin, 1990). Dit energietekort zou enkele problemen van mensen met ADHD kunnen verklaren.

Wat kan zulke energietekorten in de hersenen veroorzaken?

4. Metabole disfunctie verstoort het gebruik van glucose als hersenenergie

Metabole disfunctie treedt op wanneer het metabolisme – het systeem dat voedsel omzet in energie en nutriënten – niet goed functioneert. Dit kan de energievoorziening van de hersenen verstoren. Normaal gesproken vertrouwen de hersenen op glucose uit voedsel als hun belangrijkste energiebron. Glucose wordt via het bloed naar de cellen vervoerd en komt binnen met behulp van insuline, een hormoon dat als een “sleutel” fungeert om de cellen te openen.

Bij metabole disfunctie worden cellen in het lichaam, waaronder hersencellen, minder gevoelig voor insuline. Dit wordt insulineresistentie genoemd. Hierdoor komt er minder glucose in de cellen en krijgen de hersenen moeite om voldoende energie binnen te krijgen.

Metabole disfunctie verhoogt het risico op lichamelijke aandoeningen zoals diabetes type 2, hartinfarcten en beroertes. Daarnaast vergroot het de kans op hersenaandoeningen zoals dementie en Parkinson. Wanneer metabole disfunctie zich manifesteert in meetbare klinische kenmerken, zoals een vergrote buikomvang en een hoge bloeddruk, spreken we van het metabool syndroom. Dit syndroom blijkt samen te hangen met ADHD (Yuan, 2022).

De relatie tussen metabole disfunctie en ADHD wordt nog onderzocht. Mogelijk is deze relatie wederzijds: metabole disfunctie kan het risico op ADHD verhogen, terwijl ADHD kan leiden tot leefstijlkeuzes die bijdragen aan metabole disfunctie.

Metabole disfunctie komt steeds vaker voor in Nederland. In de jaren 90 had 19% van de mannen en 12% van de vrouwen tussen 28 en 59 jaar het metabool syndroom. In 2020 was dit verdubbeld tot 36% van de mannen en 24% van de vrouwen (Bos, 2007; Sigit, 2020).

Factoren zoals het eten van veel ultrabewerkte voeding, te weinig bewegen, stress, slaapgebrek en blootstelling aan schadelijke stoffen kunnen bijdragen aan metabole disfunctie. Het verbeteren van deze gewoonten kan het vermogen van het lichaam om glucose als energie te gebruiken herstellen, wat zowel de fysieke als de hersengezondheid ondersteunt.

5. Ketonen als alternatieve brandstof voor de hersenen

Het ketogeen dieet is een voedingpatroon dat rijk is aan vetten en zeer laag in koolhydraten. Dit zorgt ervoor dat het lichaam een toestand bereikt die ‘ketose’ wordt genoemd, waarbij het overschakelt van het gebruik van koolhydraten als primaire energiebron naar het gebruik van ‘ketonen’.

Ketonen zijn speciale moleculen die in de lever worden aangemaakt wanneer het lichaam vet afbreekt. Normaal gesproken vertrouwen de hersenen op glucose (een vorm van suiker) uit koolhydraten als brandstof. Echter, wanneer de koolhydraatinname zeer laag is – zoals bij vasten, langdurige inspanning of een ketogeen dieet – begint het lichaam ketonen te produceren. Deze ketonen worden via de bloedbaan naar de hersenen vervoerd en leveren daar energie.

Opmerkelijk is dat ketonen na een zeer lange vastenperiode (30 tot 40 dagen) tot 70% van de energiebehoefte van de hersenen kunnen dekken. Het lichaam maakt dan nog steeds een beetje glucose aan voor de hersenen via een proces genaamd ‘gluconeogenese’. Hierbij wordt glucose geproduceerd uit niet-koolhydraatbronnen, zoals eiwitten in vlees, eieren of bonen.

Dit vermogen om ketonen als energiebron te gebruiken, is een overlevingsmechanisme uit de menselijke evolutie. Tijdens perioden van voedseltekort vertrouwde het lichaam op vetreserves om ketonen te produceren, zodat de hersenen konden blijven functioneren, zelfs zonder regelmatige voeding. Dankzij deze aanpassing konden mensen wekenlang zonder voedsel overleven.

6. Bewijs voor de effectiviteit van het ketogeen dieet bij hersenaandoeningen

Het ketogeen dieet is onderzocht als een mogelijke behandeling voor hersengerelateerde aandoeningen (Anderson, 2025). Het wordt al op grote schaal gebruikt bij de behandeling van diabetes type 2, omdat het de bloedsuikerspiegel kan verbeteren en het lichaam helpt om insuline beter te gebruiken (Goldenberg, 2021).

Maar wat is het effect op de hersenen? Onderzoek toont aan dat het kan helpen bij verschillende hersenaandoeningen. Hier zijn enkele voorbeelden:

• Epilepsie. Het ketogeen dieet wordt al meer dan 100 jaar gebruikt om epilepsie te behandelen, vooral bij mensen bij wie medicatie onvoldoende effect heeft (Jiang, 2022). Bij kinderen is het zelfs opgenomen in de officiële medische richtlijnen in Nederland en heeft het bewezen effectief te zijn in het verminderen van aanvallen (FMS).

• Alzheimer. Studies hebben aangetoond dat mensen met Alzheimer die een ketogeen dieet volgen, vaak verbeteringen ervaren in geheugen en taalvaardigheden (Jensen, 2020).

• Parkinson. Een kleine studie met vijf deelnemers liet zien dat mensen met Parkinson minder symptomen hadden na slechts 28 dagen op een ketogeen dieet. De symptomen verbeterden met ongeveer 45% (Vanitallie, 2005).

Het dieet helpt niet alleen bij het verminderen van symptomen van deze aandoeningen, maar kan ook de cognitieve functies verbeteren. Een overzichtsstudie van 27 onderzoeken wees uit dat ketose (de toestand die door het ketogeen dieet wordt veroorzaakt) denkvaardigheden zoals aandacht, geheugen en alertheid verbeterde bij de meeste deelnemers. Belangrijk is dat geen van deze studies negatieve effecten op de hersenfunctie vond (Chinna-Meyyappan, 2023).

7. Het ketogeen dieet en de mogelijke impact op ADHD

Wat is het bewijs dat het ketogeen dieet gunstig kan zijn voor mensen met ADHD? Dit bewijs is nog schaars en recent. Er zijn geen gerandomiseerde onderzoeken die aantonen dat mensen met ADHD baat hebben bij dit dieet (of juist niet). Toch wijzen steeds meer ongepubliceerde anekdotische verslagen op een mogelijk positief effect. Daarnaast suggereert mechanistisch bewijs dat het ketogeen dieet kan helpen. Deze mechanismen betreffen de energievoorziening van de hersenen, bescherming tegen stress in hersencellen en de balans van neurotransmitters:

7.1. Aanpakken van tekorten in hersenenergie

Zoals eerder beschreven, wordt ADHD in verband gebracht met een tekort aan hersenenergie, met name in gebieden die essentieel zijn voor executieve functies, aandachtsregulatie en cognitieve uithoudingsvermogen (Todd, 2001). Onderzoek toont aan dat de prefrontale cortex, een belangrijk hersengebied voor deze functies, bij mensen met ADHD minder glucose verbruikt (Zametkin, 1990).

Ketonen zouden een efficiëntere en stabielere energiebron kunnen bieden dan glucose. In tegenstelling tot glucose, dat afhankelijk is van voedingsinname en fluctueert, bieden ketonen een constante energievoorziening. Ketonen verbeteren de werking van de mitochondria (de energiefabriekjes in cellen) en verhogen de energieproductie, wat kan bijdragen aan een verbeterde energievoorziening in de hersenen bij ADHD (Marosi, 2016).

7.2. Bescherming van hersencellen

ADHD hangt samen met verhoogde oxidatieve stress en laaggradige ontstekingen. Oxidatieve stress treedt op wanneer schadelijke moleculen, zogenaamde reactieve zuurstofsoorten (ROS), zich sneller ophopen dan het lichaam ze kan neutraliseren. Dit kan hersencellen beschadigen en hun functie aantasten. Onderzoek wijst erop dat oxidatieve stress een belangrijke rol kan spelen bij ADHD (Corona, 2020).

Ketonen hebben een beschermend effect voor de neuronen, wat betekent dat ze helpen hersencellen te beschermen tegen schade. Ze verminderen ontstekingen en oxidatieve stress, wat mogelijk gunstig kan zijn voor mensen met ADHD (Pinto, 2018).

7.3. Balanceren van neurotransmitters

Mensen met ADHD hebben vaak een onbalans in belangrijke neurotransmitters, zoals dopamine, noradrenaline en glutamaat (Cortese, 2012). Deze chemische stoffen spelen een cruciale rol bij focus, hyperactiviteit en zelfcontrole.

Ketonen lijken deze chemische stoffen op verschillende manieren te beïnvloeden. Zo kunnen ze de hoeveelheid GABA verhogen, een kalmerende neurotransmitter die de prikkelende effecten van glutamaat in evenwicht brengt. Door deze balans te herstellen, kunnen ketonen mogelijk hyperactiviteit verminderen, de focus verbeteren en emotionele regulatie ondersteunen bij mensen met ADHD.

Hoewel deze eerste bevindingen veelbelovend zijn, is er meer onderzoek nodig om te bepalen of deze voordelen consequent kunnen worden gereproduceerd bij mensen met ADHD.

8. Is het ketogeen dieet veilig?

Om deze vraag te beantwoorden, maken we onderscheid tussen kinderen en volwassenen.

8.1. Kinderen

Het ketogeen dieet wordt al meer dan een eeuw gebruikt als behandeling voor kinderen met epilepsie die niet reageren op medicatie. In Nederland wordt het officieel erkend als behandelmethode voor deze gevallen. Meestal wordt het dieet gedurende ongeveer twee jaar gevolgd, of korter als de aanvallen stoppen (Federatie Medisch Specialisten, 2024). Voor epilepsie wordt deze duur als veilig beschouwd onder medische begeleiding, maar voor andere aandoeningen, waaronder ADHD, is verder onderzoek nodig naar de langetermijneffecten en veiligheid. Langdurig gebruik kan bijvoorbeeld leiden tot groeivertragingen.

8.2. Volwassenen

Voor volwassenen is het ketogeen dieet over het algemeen veilig, mits ze onder begeleiding van een voedingsdeskundige staan om tekorten aan voedingsstoffen, elektrolytenproblemen en spijsverteringsklachten te voorkomen.

Er zijn echter situaties waarin voorzichtigheid geboden is. Mensen met zeldzame stofwisselingsstoornissen die vet niet goed kunnen verwerken, moeten dit dieet vermijden. Daarnaast moeten volwassenen die bepaalde medicijnen gebruiken, extra opletten. Bijvoorbeeld mensen die insuline gebruiken voor diabetes of lithium voor een bipolaire stoornis kunnen merken dat het dieet invloed heeft op hun behandeling. In zulke gevallen is medische begeleiding essentieel.

Ten slotte kan het dieet leiden tot een stijging van LDL-cholesterol, ook wel “slechte” cholesterol genoemd. Hogere LDL-niveaus worden in verband gebracht met hartziekten, dus mensen die het dieet volgen, moeten regelmatig hun cholesterolwaarden controleren.

9. Beginnen met het ketogeen dieet

Dit artikel behandelt niet alle details van het ketogeen dieet. Voor meer praktische informatie kun je hier terecht: de ultieme keto-gids voor beginners.Deze gids bevat:

• Wat een ketogeen dieet is

• Hoe het werkt en wat de effecten op het lichaam zijn

• Uitleg over ketose en ketonen en hoe je deze kunt meten

• Informatie over voedingsstoffen

• Welke voedingsmiddelen geschikt zijn voor het ketogeen dieet

• Recepten en maaltijdplannen

10. Conclusie

Er is steeds meer bewijs dat het ketogeen dieet gunstig kan zijn voor hersenaandoeningen zoals Alzheimer en Parkinson.

Voor ADHD is het bewijs nog beperkt tot kleine studies en casusrapporten, terwijl grootschalige klinische studies ontbreken. Toch wijzen onderzoeken op veelbelovende mechanismen, zoals verbeterde energievoorziening in de hersenen, een betere neurotransmitterbalans en minder ontstekingen.

Wanneer standaardbehandelingen voor ADHD onvoldoende effect hebben, kan het ketogeen dieet als een alternatief worden overwogen, maar medische begeleiding is aan te raden.