Hoe slaap je lichaam helpt bij chronische en neurologische problemen

Steeds meer volwassenen én jongeren slapen slecht. Stress, veel schermtijd, lawaai, onregelmatige uren en zorgen in het dagelijkse leven kunnen allemaal een rol spelen. Als slaap langere tijd onder druk staat, werkt dat door op het lichaam én op het brein. Je voelt je sneller prikkelbaar, hebt minder concentratie en het wordt moeilijker om klachten onder controle te houden.

Gelukkig is er veel dat je zelf kunt doen. Verandering in leefstijl, beter omgaan met stress, beweging, of begeleiding bij slaapproblemen kunnen de slaap merkbaar verbeteren. Zelfs kleine stappen kunnen al veel verschil maken.

In dit artikel ontdek je wat slaap precies doet, waarom het zo belangrijk is en welke eenvoudige keuzes kunnen helpen om beter te slapen, vooral als je leeft met chronische of neurologische klachten.

Leestijd: 10 minuten

1. Kernpunten uit dit artikel

• Slaap is een actief herstelmoment voor het lichaam en de hersenen. Tijdens de nacht herstellen spieren, worden emoties verwerkt en krijgt het geheugen steun. Slechte slaap verstoort dit hele proces.

• Mensen met chronische of neurologische aandoeningen slapen vaak slechter. Dat maakt klachten zoals vermoeidheid, pijn, somberheid en concentratieproblemen meestal erger.

• Een vast dag- en nachtritme is één van de belangrijkste sleutels tot betere slaap. Regelmatige slaaptijden, licht overdag en rust in de avond helpen de interne klok weer in balans te brengen.

• Niet-medicamenteuze slaapaanpakken werken het best. Voorlichting over slaap, therapie gericht op slaapgedrag, mindfulness en ademhalingsondersteuning bij ademstops in de slaap zijn effectiever en veiliger dan slaapmedicatie.

• Goede slaap helpt bij belangrijke gezondheidsproblemen. Betere slaap ondersteunt het bloedsuikergehalte, de bloeddruk, het lichaamsgewicht, de hersenfunctie en het mentale welzijn.

• De grootste winst ontstaat door slaap te combineren met gezonde leefstijl. Beweging, gezonde voeding, stressvermindering en goede slaap versterken elkaar en helpen om klachten te verminderen en het dagelijks functioneren te verbeteren.

2. Wat is slaap?

Slaap is geen passieve pauze, maar een actief proces waarin het lichaam zichzelf herstelt. Tijdens de nacht gaan we door verschillende soorten slaap. In lichte slaap kom je tot rust, in diepe slaap herstelt het lichaam zich, en in de droomslaap (REM-slaap) verwerken we emoties en slaan we nieuwe informatie op. Ons slaapritme wordt gestuurd door een soort interne klok én door hoe lang we al wakker zijn. Die twee bepalen samen wanneer we slaperig worden en hoe lang we slapen (Walker 2017).

Goede slaap en slaapritme zijn belangrijk voor vrijwel alle functies in het lichaam en worden gestuurd door onze interne biologische klok (Borbély & Tobler 2024). Het helpt om onze weerstand sterk te houden en speelt een rol bij een gezonde suiker- en vetbalans. Mensen met langdurige aandoeningen, zoals hartproblemen of diabetes, merken vaak dat hun klachten erger worden wanneer hun slaap langere tijd verstoord is. Slaap ondersteunt namelijk processen die helpen om het lichaam in evenwicht te houden en ontstekingen te beperken (Liu 2021, Engert and Besedovsky 2025).

3. Het belang van de ‘interne klok’

Het circadiaans ritme is onze interne klok. Deze klok helpt het lichaam te weten wanneer het tijd is om wakker te zijn, te eten, actief te zijn en te slapen. Licht speelt hierbij een belangrijke rol: wanneer het buiten licht is, krijgt de hersenen het signaal om het lichaam “aan” te zetten (Meyer 2022).

Als dit ritme verstoord raakt — door onregelmatige slaaptijden, veel schermtijd in de avond of nachtwerk — raakt het lichaam uit balans. Dit kan het risico op gezondheidsproblemen verhogen, zoals diabetes, overgewicht en hart- en vaatziekten (Engert and Besedovsky 2025, Hariri 2023, Meyer 2022, Su 2021).

Bij mensen met neurologische aandoeningen, zoals ALS of dementie, zien we vaak dat het slaapritme verstoord raakt. Dit kan vermoeidheid en andere klachten verergeren (Boentert 2020, Canever 2024, Maiese 2021). Langdurige slaapstoornissen in eerdere fases van het leven kunnen bovendien bijdragen aan het ontstaan van dementie (Maiese 2021).

Gelukkig zijn er manieren om het ritme te ondersteunen. Vaste slaaptijden en lichttherapie kunnen helpen, vooral bij ouderen en mensen met dementie. Onderzoek toont dat lichttherapie de slaapkwaliteit bij deze groep kan verbeteren (Figueiro 2019).

Een stabiel dag-nachtritme is dus belangrijk voor iedereen, en helpt mensen met chronische of neurologische aandoeningen om klachten te verminderen en hun levenskwaliteit te verbeteren (Hariri 2023, Meyer 2022).

4. Hoeveel slaap is nodig?

Een belangrijke overzichtsstudie van 11 RCT’s beveelt 7–8 uur slaap per nacht aan voor volwassenen, met consistente slaaptijden en een rustige slaapomgeving (Chaput 2020). Specifieke aanbevelingen voor chronische en neurologische aandoeningen:

Een belangrijke overzichtsstudie van 11 RCT’s beveelt 7–8 uur slaap per nacht aan voor volwassenen, met consistente slaaptijden en een rustige slaapomgeving (Chaput 2020). Specifieke aanbevelingen voor chronische en neurologische aandoeningen:

• Diabetes type 2: 7–8 uur slaap per nacht helpt om de bloedsuiker iets stabieler te houden, vooral wanneer dit wordt gecombineerd met begeleiding rond slaapgewoontes (Kothari 2021).

• Hart- en vaatziekten: 7–9 uur slaap, minimaliseert hart-en vaatrisico’s (Javaheri 2017).

• Obesitas: 7–8 uur slaap, ondersteunt gewichtsverlies (Johnson 2021).

• Neurologische aandoeningen: 7–9 uur slaap is belangrijk om vermoeidheid te verminderen en de kwaliteit van leven te verbeteren. Ondersteunende behandelingen zoals slaaptraining of nachtelijke ademhalingshulpmiddelen kunnen hierbij extra helpen (Boentert 2020, Tu 2022; Canever 2024).

• Dementie: 7–8 uur slaap helpt om het denken en geheugen te ondersteunen en om gedragsproblemen te verminderen (Canever 2024).

Slaapkwaliteit is niet hetzelfde als slaapduur. De kwaliteit wordt bepaald door de verschillende noodzakelijke cycli die moet doorlopen worden om een optimaal resultaat te krijgen. De ideale slaapduur creëert de ruimte om de belangrijke slaapcycli te kunnen doorlopen.

Korte dutjes (20–30 minuten) overdag kunnen de totale slaapduur verhogen, vooral bij MS- of ALS-patiënten met vermoeidheid (Hirshkowitz 2021), bij andere chronische ziekten kan het mogelijks beter zijn om een volledige ‘wakkere’ dag na te streven. Een gespecialiseerde gezondheidsprofessional kan dit op basis van individuele noden met de patiënt uitwerken.

5. Slaapmedicatie, helpen deze en wat zijn de beperkingen?

Slaapmiddelen zoals benzodiazepinen en Z-drugs worden nog vaak voorgeschreven. Grote overzichten van studies laten zien dat deze medicijnen bij oudere mensen kunnen leiden tot meer geheugenproblemen en een hogere kans op dementie. Ook neemt het risico op vallen toe (Ferreira 2022, Capiau 2023).

Verder worden soms nare bijwerkingen gemeld, zoals stemmingswisselingen, hallucinaties of een lagere levenskwaliteit, vooral bij langdurig gebruik of bij stoppen met het middel (Edinoff 2021). Slaapmedicatie kan de slaapkwaliteit verminderen waardoor het dagelijks functioneren kan worden gehinderd (Fitzgerald 2015). Ook zijn er aanwijzingen dat langdurig gebruik van slaapmedicatie een negatief effect heeft op de levensduur (Sun 2023). Slaapmedicatie kan wel kortdurend worden ingezet in heftige periodes bijvoorbeeld van rouw, of na een ingrijpende gebeurtenis zoals een ongeluk.

Daarom adviseren veel deskundigen eerst te kiezen voor slaapeducatie en aanpassingen in leefstijl. Deze aanpak helpt vaak en heeft minder risico’s. Kortduren gebruik kan nuttig zijn wanneer andere maatregelen onvoldoende werken, maar het is goed om de voordelen en nadelen goed af te wegen met een arts. (Ferreira 2022, Capiau 2023).

6. Het effect van slaap op fysieke, psychische en neurologische aandoeningen

Slechte slaap verhoogt de kans op nieuwe lichamelijke én psychologische problemen, vooral bij langdurige slaapverstoring (Zheng 2024). We bespreken hieronder

6.1 Slaap en fysieke aandoeningen

• Diabetes type 2: Mensen die regelmatig te weinig slapen, hebben volgens onderzoek ook een duidelijk hogere kans om diabetes te ontwikkelen (Johnson 2021). Uit onderzoek blijkt dat mensen met diabetes hun bloedsuiker iets stabieler kunnen krijgen wanneer ze hun slaap verbeteren. Dat gebeurde bijvoorbeeld via slaapbegeleiding of therapie die helpt om slaapgewoontes te veranderen (Kothari 2021). Als de diepe slaap korter of minder krachtig wordt, raakt het lichaam ontregeld. Het wordt dan moeilijker om de bloedsuiker stabiel te houden, en er ontstaan sneller ontstekingsreacties in het lichaam. Dat kan klachten bij diabetes verergeren (Reutrakul & Van Cauter 2018). Bij mensen die ’s nachts ademstops hebben, kan een toestel dat de ademhaling ondersteunt soms zorgen voor een kleine daling van de bloedsuiker (Herth 2023).

• Gewicht en slaap beïnvloeden elkaar: Studies tonen dat weinig of slechte slaap kan bijdragen aan gewichtstoename. Omgekeerd kan overgewicht de slaap juist verslechteren, waardoor beide problemen elkaar versterken (Figorilli 2025).

• Invloed op hart en bloedvaten: Bij mensen met ernstige ademhalingsproblemen tijdens de slaap blijkt een ademhalingstoestel maar beperkt te helpen bij het verbeteren van de hartgezondheid (da Silva Paulitsch 2021). Slaapbegeleiding en therapie die op slaapgedrag gericht is, kunnen een kleine maar merkbare verbetering geven in de algemene gezondheid van hart en bloedvaten (Whale 2022). Onderzoek toont ook dat mensen die structureel te weinig slapen een duidelijk hoger risico hebben op hoge bloeddruk (Johnson 2021).

• Slaap helpt ontstekingen te verlagen: Er zijn aanwijzingen dat betere slaap ervoor kan zorgen dat er minder ontstekingsstoffen in het bloed aanwezig zijn. Dat is gunstig, omdat langdurige ontsteking klachten bij chronische en neurologische aandoeningen kan versterken (Engert & Besedovsky 2025).

• Gezondheid van de hersenen: Mensen met zenuwpijn kunnen baat hebben bij betere slaaproutines of eenvoudige ontspanningsoefeningen (Canever 2024). Bij mensen met ALS kan ondersteuning van de ademhaling tijdens de slaap de ademhaling én de levenskwaliteit verbeteren (Boentert 2020). Bij dementie vertraagt een vaste nachtrust van ongeveer 7 tot 9 uur vaak de achteruitgang van het geheugen en vermindert ongewenst gedrag (Tu 2022, Canever 2024).

6.2 Slaap en psychologische voordelen

• Minder angst en somberheid: Slaapproblemen kunnen leiden tot depressie en het ontwikkelen van angstgevoelens (Fang 2019). Therapie die helpt om beter te slapen, kan ook sombere gevoelens en angst verminderen. Onderzoek toont dat deze aanpak merkbaar effect heeft (Trauer 2015). Mindfulness-oefeningen verminderen stress bij mensen met aandoeningen zoals multiple sclerose en dementie (Smart 2022).

• Helderder denken en beter geheugen: Beter slapen helpt de hersenen om informatie te verwerken. Bij ouderen met chronische ziekten en bij mensen met beginnende dementie kan slaapverbetering leiden tot betere concentratie en minder geheugenproblemen (Tu 2022, Canever 2024).

6.3 Slaap en neurologische aandoeningen

Bij mensen met neurologische aandoeningen raakt de droomslaap (de fase waarin de hersenen actief herstellen) vaak verstoord. Daardoor werkt het geheugen minder goed en voelen mensen zich sneller uitgeput (Boentert 2020, Schmidt 2021, Canever 2024).

Ongeveer de helft van alle mensen met een langdurige lichamelijke of neurologische aandoening heeft duidelijke problemen met slapen. Dat maakt het nog belangrijker dat slaap tijdig aangepakt wordt (Schmidt 2021, Bhaskar 2022).

7. Beter slapen: wat zijn de mogelijke interventies?

7.1. Beschikbare slaapinterventies

Slaapinterventies zijn manieren om je slaap te verbeteren, zodat je je overdag fitter voelt en je gezondheid ondersteunt. Er zijn verschillende methodes die kunnen helpen:

• Slaapeducatie: Een slaapcoach kan advies geven over vaste slaaptijden, schermgebruik beperken en een rustige slaapkamer maken. Dit kan via praktische tips of een begeleid traject (Sampasa-Kanyinga 2023, Whale 2022). Slaapeducatie is eenvoudig toegankelijk en helpt vooral bij beginnende slaapproblemen. Het werkt ook goed bij mensen met chronische en neurologische aandoeningen (Whale 2022).

Tabel 1: Slaapeducatie: praktische tips

• Psychologische therapie voor slaap: Cognitieve gedragstherapie (CGT-I) helpt negatieve gedachten over slaap aan te pakken en kleine gewoontes te veranderen, zoals het alleen gebruiken van je bed om te slapen en korter in bed te blijven liggen (Trauer 2015, Enomoto 2022). Therapie die zich richt op het veranderen van gedrag en gedachten rond slapen, heeft een hoog slaagsucces. Het helpt bij de meeste mensen om langer en dieper te slapen (Trauer 2015, Enomoto 2022). Acceptatie van slapeloosheid (ACT-I) leert om niet te stressen over slecht slapen en het los te laten. Deze aanpak kan worden ingezet als cognitieve gedragstherapie onvoldoende werkt (Shin 2023, Linaris 2024).

• Behandeling bij stoppen met ademen in de slaap (OSA): Sommige mensen stoppen tijdelijk met ademen tijdens de slaap (OSA). Apparaten zoals CPAP of speciale mondstukken kunnen dit verminderen en zo de slaap verbeteren (Patil 2019, Tu 2022).

• Mindfulness en ontspanningstechnieken: Oefeningen zoals meditatie of ontspanning van de spieren helpen stress te verminderen, wat de slaap kan verbeteren. Dit werkt vooral bij mensen met neurologische aandoeningen zoals MS of dementie (Smart 2022). Voor sommige chronische of kankerpatiënten is het minder effectief (Kim 2022). Toch brengen deze niet technieken niet altijd soelaas. Sommige patiënten ontwikkelen de idee dat ze met deze technieken wel goed moeten slapen. Als de slaap dan niet wordt gevat kan dit leiden tot meer frustratie wat de slaap opnieuw tegenwerkt (Furukawa 2024).

• Lichttherapie: Bij sommige slaapproblemen kan helder licht helpen om het slaapritme te verbeteren. Onderzoek is nog beperkt, maar eerste resultaten zijn veelbelovend (Wang 2024).

Het combineren van slaapeducatie met aanpassingen in leefstijl werkt vaak het best. Kortdurend gebruik van slaapmedicatie kan helpen als andere maatregelen niet genoeg resultaat geven.

Voor je aan de slag gaat met slaapinterventies neem je best contact op met je zorgverlener om te bespreken welke aanpak in aanmerking komt. Afhankelijk van het beoogde doel, en de mogelijkheden van de patiënt kan er dan een persoonlijk traject worden uitgewerkt.

7.2 Nadelen en beperkingen van slaapinterventies

• Fysieke risico’s: Het gebruik van een ademhalingstoestel tijdens de nacht kan soms leiden tot een droge mond of een irritatie van de neus, waardoor mensen het minder vaak gebruiken (Patil 2019, Tu 2022). Slaapeducatie en slaapgerichte therapie kennen weinig lichamelijke risico’s.

• Psychologische barrières: Slaapgerichte therapie vraagt motivatie. Sommige mensen haken vroegtijdig af, zeker wanneer er al geheugenproblemen zijn (Trauer 2015). Een deel van de mensen is bang dat hun slaap niet zal verbeteren. Voor hen kan een vorm van therapie die focust op acceptatie helpen (Liu 2023, Shin 2023, Linaris 2024).

• Toegankelijkheid: Sommige slaapinterventies zijn kostbaar of worden niet altijd vergoed. Slaapeducatie is meestal wel laagdrempelig en makkelijk toepasbaar (Whale 2022).

• Tijdsinvestering: Slaaptherapie vraagt inzet over meerdere weken. Vooral mensen met een druk leven of met neurologische beperkingen vinden dat soms lastig vol te houden (Trauer 2015).

Tabel 2: Overzicht van slaapinterventies en hun effecten

8. Combinatie van slaap en andere leefstijlinterventies

• Slaap en dieet: Een overzichtsstudie vond aanwijzingen dat de combinatie van een mediterraan dieet, en voldoende slaap, bijdraagt tot een daling van het risico op hart-en vaataandoeningen (St-Onge 2019).

• Slaap en beweging: Regelmatige matige lichaamsbeweging ondersteunt de slaap en helpt bloeddruk en vermoeidheid te verbeteren. Bij MS en ALS toont onderzoek dat beweging én slaap samen leiden tot minder vermoeidheid (Kothari 2021, Canever 2024).

• Slaap en stressmanagement: Mindfulness gecombineerd met psychologische therapie verlaagt stress en verbetert slaapkwaliteit, vooral bij MS en dementie (Smart 2022, Canever 2024).

9. Hoe starten met slaapinterventies bij chronische en neurologische aandoeningen?

Voor mensen met langdurige aandoeningen of neurologische problemen moet een slaapaanpak duidelijk, eenvoudig en persoonlijk zijn.

• Stap 1: Medische screening: Bespreek met een arts of er sprake kan zijn van slaapapneu of andere slaapstoornissen. Dit is belangrijk, zeker bij chronische ziekten (Patil 2019, Mehra 2025).

• Stap 2: Begin laagdrempelig: Start met kleine, haalbare stappen zoals vaste slaaptijden, een rustige kamer en een uur zonder schermen voor het slapengaan. Mindfulness van 10 minuten kan helpen om het lichaam tot rust te brengen, ook bij mensen met MS of dementie (Sampasa-Kanyinga 2023).

• Stap 3: Stel doelen: Kies eenvoudige doelen, zoals streven naar 7 uur slaap per nacht of 6 weken CGT-I volgen. Voor mensen met dementie blijven korte, overzichtelijke stappen het meest haalbaar (Chaput 2020).

• Stap 4: Monitor voortgang: Gebruik slaaptrackers (bijv. Fitbit) of een slaapdagboek, met hulp van mantelzorgers bij dementie (Chaput 2020, Hirshkowitz 2021).

• Stap 5: Zoek begeleiding: Een slaapspecialist of psycholoog kunnen gespecialiseerde therapie aanbieden. Groepsmeditatie of online programma’s verhogen therapietrouw (Smart 2022).

10. Conclusie

Slaap is geen passieve toestand maar een actief herstelproces dat het lichaam nodig heeft om goed te functioneren. Het helpt bij hormoonbalans, energie, geheugen en het dagelijks herstel. Het natuurlijke dag-nachtritme stuurt deze processen.

Verschillende slaapinterventies zoals slaapeducatie, therapie, ademhalingsondersteuning en mindfulness spelen een belangrijke rol bij het behandelen en voorkomen van klachten bij zowel fysieke, psychische als neurologische aandoeningen.

Door slaap te combineren met gezonde voeding, beweging en stressreductie kunnen patiënten hun gezondheid merkbaar verbeteren, klachten verminderen en vaak minder afhankelijk worden van medicatie.

11. Veelgestelde vragen (FAQ)

Publicatiedatum: 8 januari 2026